Un revista-laboratorio dedicá na poesía, proza, ciencia, arte, música, historia, política na papiamentu
El amor, madre, a la patria
No es el amor ridículo a la tierra
Ni a la hierba que pisan nuestras plantas.
Es el odio invencible a quien la oprime.
Es el rencor eterno a quien la ataca.

Jose Martí

8/28/2007

Poesía Vertical XI-18

Un invashón di palabra
ta purba changa silencio,
pero, manera semper, ta fracasá.

Después e ta intentá changa e cosnan
qu ta biba den silencio,
pero tampoco e n’ ta logra.
Y por fin e ta bai cera adén e palábranan
qu ta conbibí cu silencio,
pero e or’ey ta sosodé lo improvisto:
silencio ta conbertí den palabra
pa protehá mihó e palábranan
qu ta conbibí cun’é.

Y mientras e invashón di otro palabra
ta disipá manerá un airu secreto,
lo insólito ta complet'é:
e palábranan qu ta queda
ta parce silencio awor muchu mas
qu e otro palábranan.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

8/25/2007

Masa

Na fin di batalla,
y e combatiente morto, un hòmber a bin cerca je
y di cun’é: «¡No muri, hesú mi stimabu!»
Pero e cadáver ¡ay! A sigui muri.
Dos mas a acerqu’é y a ripití:
«¡No bai laga nos! ¡Balor! ¡Bolbe na bida!»
Pero e cadáver ¡ay! A sigui muri.
A acudí n’e binti, shen, mil, cincushen mil,
clamando: «¡Tantu amor, sin por haci nada contra morto!»
Pero e cadáver ¡ay! A sigui muri.
A rondon’é millones di individuo,
cu un gritu común: «¡Queda rumán!»
Pero e cadáver ¡ay! A sigui muri.
E or’ey, tur hende na tera
a rondon’é, nan a mir’é mira e cadáver triste, emoshoná;
el a incorporá curpa pocopoco,
el a brasa e promé hende; el a cuminsá cana.

César Vallejo


© 2007 Papiamentu Bibu

Poesía Vertical IX-14

Infinito tambe
tin un drechi y un robés.

Diosnan semper tá na banda drechi,
aunque tin be nan còrda rib’e otro banda.
Hende semper tá na otro banda
y no por còrda riba otro parti.

Pero tambe infinito
sa lora bira bòltu den aire manera un cèn,
qu nos n’ sa quen a tir’é
cu su biranan di sarcástico kinip’í wowo.

Y asina tin be papelnan ta cambia,
pero seguramente memoria nò.
Hende t’e banda contrali di infinito,
aunque suèrtè traslad’é un instante pa otro banda.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu


8/24/2007

Poesía Vertical XIV-2

Brinda cu e último trago,
no cu e promé.
Brinda ora glas tá bashí
y warda un momentu,
pa si tin un hende qu ta compartí e brindis ey.

Y si ningún hende n' ta rospondé
brinda cu glas bashí
pa ainda por pensa
riba un glas promé qu e último.

Y bebe loque ta queda.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

8/23/2007

Poesía Vertical XIV-37

Tur asimetría tá nostalgia
di un simetría.

Manera palu tá nostalgia di para,
para di e nubia perfecto
y nubia di un shelu sin nubia.

Pero tur simetría
ta canta un asimetría.

Asta tá tá canto y nostalgia
di loque no tá,
di loque tá den loque no tá,
di loque no tá den loque tá.

Pasobra simetría y asimetría
tá jis estádonan provisorio.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

.

8/21/2007

Poesía Vertical IV -1

Bida ta pinta un palu
y morto ta pinta otro.
Bida ta pinta un nèshi
y morto ta copi’é.
Bida ta pinta un para
p’e biba den e nèshi
y morto mesora
ta pinta otro para.

Un man qu n’ ta pinta nada
ta queiru entre tur dibuho
y cada tantu ratu e ta cambia unu di lugá.
Por ehèmpel:
e para di bida
ta ocupá e nèshi di morto
riba e palu pintá pa bida.

Otro bia
e man qu n’ ta pinta nada
ta paga un dibuho di e serie.
Por ehèmpel:
e palu di morto
ta sostené e nèshi di morto,
pero no ta ocup’é ningún para.

Y otro bia
e man qu n’ ta pinta nada
ta conbertí e mes
den imagen sobrante,
cu figura di para,
cu figura di palu,
cu figura di nèshi.

Y e or’ey, sólo e or’ey,
n’ ta falta ni sobra nada.
Por ehèmpel:
dos para
ta ocupá e nèshi di bida
riba e palu di morto.

O e palu di bida
ta sostené dos nèshi
den cua ta biba un para so.

O un para único
ta biba den un sólo nèshi
riba e palu di bida
y e palu di morto.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

8/20/2007

Poesia Vertical II-16

Centro no tá un punto.
Si tábata asina, lo tábata fácil acerté.
E n’ tá ni siquiera reducshón di un punto te su infinito.

Centro tá ausencia,
di punto, di infinito y asta di ausencia
y sólo ta acert’é cu ausencia.

Mirami después qu lo b’a bai,
aunque mi lo tá recién ora mi lo bai.
Awor centro a siñami di no tá,
pero aworó centro aqui lo tá.

Roberto Juarroz

© 2007 Papiamentu Bibu

8/19/2007

Meticuloso y Desesperá

Diesocho aña pasá (1989) na Hulanda e emisora de televishón VPRO a presentá un serie di cuater programa bou di e título Meticuloso y Desesperá. Den e programa aquí a bin na palabra cuater escritor qu, cada un na su manera, a impreshoná lectornan na mundu. E cuater escritornan tá Gabriel García Márquez, Gyorgy Konrad, Jorge Semprún y George Steiner. Cu excepshón di Garcia Marquez, e otro tresnan cada unu directamente o indirectamente tábatin di aber cu di dos guera mundial. Di cada escritor nos ta haña un bista mas profundo di nan bida y e historia qu nan a biba adén.

Después di diesocho aña nos a dicidí mira si tábata posibel haña e documental aquí den archívonan di VPRO. Nos tábatin éxito y a dicidí ofrecé aqui e vínculo pa esún qu tá interesá den un documental mashá interesante.

Meticuloso y Desesperá



Papiamentu Bibu

8/18/2007

Canadó

Canadó tá bo huella
tá caminda, nada mas.
Canadó, no tin caminda
ora cana ta haci caminda.
Ora cana ta haci caminda,
y ora tira bista atrás,
ta mir’e caminda qu nunca
bolbe nos lo n’ bolbe trapa.
Canadó no tin caminda,
sino huella den lamán.

Antonio Machado


© 2007 Papiamentu Bibu

ISLA BUNITA - Ced Ride

Ced: Un saludo fraternal

Taiguara - Levante do Borel

8/15/2007

Poesía Vertical I-18

Abo n’ tin nòmber.
Tal bes nada n’ tin.

Ma tin tantu huma partí na mundu,
tantu áwaceru inmóvil,
tantu hende qu n’ por nace,
tantu lloramentu horizontal,
tantu santana hincá den squina,
tantu paña morto
y soledad ta ocupá tantu hende,
qu e nòmber qu bo n’ tin ta compañami
y e nòmber qu nada tin ta crea un lugá
caminda soledad tá di mas.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

8/14/2007

Bida Tristu

Na biba tristu condená
tá cada un qu stima di mas.
Nunca mi curasón a resistí
amor qu gran doló ta producí.

Un bia mas mi curasón torturá
na bo pechu sosiego a busca,
qu que consuelo pa sed ardiente
y qu ni pashón n’ logra sacia.

Y semper bai sufri y paga
nos mester pa cada acto,
te qu deseo je último caricia
dushi ta cab’i muri cu morto.

Pa mas qu dos curpa ta brasa,
un dia atrobe tempu a pasa;
¿ta mata anto n’ por mata
e pashón infernal y maldishoná?

Sí mi sa, amor ta un picá
pues castigu tambe m’a haña:
pa semper n'un hende mi tá mará
qu nunca ta’ha preocupá cu mi.

Sí el a dunami mashá caricia
y el a ofrecemi mashá cariño,
nunca mi amor e por a satisfacé,
esey sigur lo n' por existí nunca.

Sí mi sa, semper sufri y paga
nos mester pa cada acto,
te qu deseo je último caricia
dushi ta cab’i muri cu morto.

Pa mas qu dos curpa ta brasa,
un dia atrobe tempu a pasa;
¿ta mata anto n’ por mata
e pashón infernal y maldishoná?

J.J. Slauerhoff


© 2007 Papiamentu Bibu

8/13/2007

Poesía Vertical XIV-113

Contéstanan a caba
quisás nunca nan a existí
y solo nan tábata spil
enfrentá na bashí.

Pero awor tambe pregunta a caba.
Spilnan a quibra,
asta esunan qu tábata reflehá nada.
Y n’ tin moda di haci nan di nobo.

Sin embargo,
tal bes na algún parti a queda un pregunta.
Silencio tambe tá un pregunta.

Ta queda un spil qu n’ por quibra
pasobra e n’ ta enfrentá nada,
pasobra e tá den tur cos.

Nos a topa cu un pregunta.
¿Silencio tambe lo tá un pregunta?

Quisás na determinado altura
pregunta y contesta tá exactamente mescós.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

8/12/2007

Mi ta sintimi putri di padén

Mi ta sintimi putri di padén
awor mi sa paquí mi lo muri:
na ribéranan di riu Taho
na ribéranan hel y incliná,
n’ tin nada mas bunita y tristu,
qu bida pocopoco y sublimá.

Atardi mi ta queiru den prado
y den anochi mi ta scucha fado
lamentá te den anochi profundo.
— “A vida é immenso tristura”—
ya mi ta sintimi pocopoco horcá
wardando malu su tempu anunciá.

E muhenan qu ta bende piscá
álmanan ya sin ni’un speransa
pues otro calè mas, pa un bia,
ta canta qu e mesún abandono
resonando entre anchi y squina,
den un silencio sin barera.

Jan Jacob Slauerhoff


© 2007 Papiamentu Bibu

Tantu Cos Nos a Stima Huntu

Tantu cos nos a stima huntu
qu ta difícil stima nan separá.
Parce qu nan di ripiente lo a alehá
o qu amor tábata un fruminga
escalando lómbanan di shelu.

Huntu nos a biba tantu abismo
qu sin bo tur cos parce superficie,
órbita di simulacro qu ta slep.
Tenshón sin extenshón,
vigilancia di curpa sin presencia.

Huntu nos a pèrdè tantu nada
qu custumber ta persistí y bòltu
y awor tur cos ta ganashi di nada.
tempu ta conbertí den antitempu
pasó riba je ya bo n’ ta pensa.

Tantu cos huntu nos a papia y queda quetu
qu asta queda quetu y papia ta dos traishón,
dos sustancia sin hustificashón,
dos sustituto.

Tur cos nos a busca,
tur cos nos a haña,
tur cos nos a laga.

Únicamente no a duna nos tempu
pa topa cu wowo di bo morto,
aunque lo ta’ta pa tambe lagué.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

8/11/2007

Bo'i Pañ'i Bel'i Solo

Bo'i pañ'i bel'i solo, deleitá pa bientu,
mi tá sintá felís.
Destino tá cabesura,
ma n’ tin nada mas qu ta marami n’e bida aquí.
Muhé, antes pa semper stimá,
danqui-dios
promé qu tempu sin yu m’a laga atrás.
Naturalesa ta duna tur loque mi mesté,
semper cu grandesa,
huntu cu oceán quetu o tempestuoso,
eternamente próspero.
Un aventura fugás
pa un ratu ta tenemi contentu:
Meuchi, q’a spanta bula lanta pa un ola,
cu ala liber, ta forma cuadro
cu un infinito y inagotabel blau celeste.

Jan Jacob Slauerhoff


© 2007 Papiamentu Bibu

8/10/2007

Poesía Vertical VIII-13

Centro di amor
no semper ta coincidí
cu centro di bida.

Ambos centro
antó ta busca otro
manera dos animal tromentá.
Ma casi nunca nan ta topa otro,
pasó e clave di coincidencia tá otro:
nace huntu.

Nace huntu,
mané lo mester a nace huntu
tur amante.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

Poesía Vertical VII-92

Cos ta imitá nos.
Un papel lastrá pa bientu
ta reproducí trompecá di hende.
Zonido ta siña papia manera nos.
Paña ta adquirí nos forma.

Cos ta imitá nos.
Pero na final
nos lo imitá cos.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

Poesía Vertical I-51

Algún día lo mi haña un palabra
qu ta penetrá bo scochi y fecund’é,
qu ta para riba bo pechu
manera un man abrí y cerá na mes momentu.

Lo mi haña un palabra
qu ta detené bo curpa y bòlt’e,
qu ta contené bo curpa
y abri bo wówonan manera un dios sin nubia
y ta usa bo scupi
y ta dobla bo píanan.
Abo tal bes lo n’ scuch’é
o tal bes lo n’ comprondele.
Lo n’ ta necesario.
L’e bai a través di bo padén manera un wil
recoriendo bo al fin di punta pa punta,
muhé di mi y no di mi,
y l’e n’ para quetu ni ora bo muri.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

8/08/2007

Poesía Vertical II-67

Un cabey mas delegá qu pensamentu,
un ilu cu caliber di nada,
ta uni nos wówonan ora nos n’ ta mira otro.

Ora nos mira otro
ta uni nos tur ilu na mundu,
pero falta esún aquí,
qu sólo ta duna sombra
n’e lus mas secreto di amor.

Después qu nos ta bai,
quisás ta queda e ilu aquí
uniendo nos luganan bashí.

Roberto Juarroz

© 2007 Papiamentu Bibu

Poesía Vertical VI-79

Promé,
pinta un retrato sin modelo.

Después,
pinta autoretrato sin modelo.

Quisás e ora ey por
pinta nada cu modelo.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

Elis Juliana


Awe Elis Juliana ta cumpli ochenta aña. Un octogenario di un solo carácter cu mil cara qu a sambuyá den cultura entre diferente continente.

Di mucha tábata ‘obligatorio’ scucha Ompi Elis su cuéntanan na radio — tur cos mester a para pa scucha — qu sin duda a laga plantá e similla y amor pa papiamentu qu awendía ta duna bida na Papiamentu Bibu.

Mashá tin scirbí caba y asta, danqui-dios, tin un website dedicá na Elis Juliana. Tur mérito pa sra. Clemencia.

Lo mi quièr adishoná solamente un nota personal:

Elis Juliana a salba nos di amnesia cultural y histórico pasobra su trabou arduo huntu cu Brenneker, a percurá duna nos un sentido di tin rais, un consenshi di quen nos, di unda nos ta bin. Ma na mes momentu su 'excurshonan' pa otro cultúranan tambe tábata indicashón di un spiritu universal y no solamente fihá riba loque tá 'di nos'.

Awetardi e yunan lo tá presente na Biblioteca Público pa por mira y cerá conocí cu e hòmber qu a hunga un papel asina importante den forha papiamentu di Papiamentu Bibu.

Nos deseo tá qu Elis Juliana lo tá pa mashá aña mas cu nos.


Papiamentu Bibu

Poesia Vertical VI – 7

¿Con stima lo imperfecto
si nos ta scucha a través di cos
con lo perfecto ta llama nos?

¿Con alcansá sigui
den caida o fracaso di cos
e huella di loque no ta cai ni fracasá?

¿Quisás nos mester siña qu lo imperfecto
tá otro forma di perfecshón:
e forma qu perfecshón ta asumí
pa por tá stimá.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

Poesia Vertical I – 17

Mester cai y no por elegí unda.
Pero tin cierto forma di bientu den cabey,
cierto pausa di gòlpi,
cierto squina di brasa
qu nos por troce mientras nos ta cai.

Tá jis e extremo di un signo,
e punta sin pensa di un pensamentu.
Ma tá basta pa evitá e fondo misquiña di algún man
y e miseria blau di un dios desierto.

Ta trata di dobla un coma algu mas
den un texto qu nos no por coregí.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

Poesia Vertical I – 9

Mi ta pensa qu n’e momentu aquí
Tal bes ningún hende den universo ta pensami,
Qu ami so ta pensa mi mes,
Y qu si mi lo muri awor,
Ningún hende, ni ami, ta pensami.

Y aqui abismo ta cuminsá,
Mané ora mi drumi.
Mi tá mi mes sostén y mi ta quit’é.
Mi ta contribuí nas tapisá tur cos di ausencia.

Tal bes tá p’esaqui
Qu pensa un hende
Ta parce na salbele.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu


Ilu

Semper e frase
“bida ta cologá na un ilu”
a maravillami.
E pregunta
consecuentemente
qu semper m’a haci mi mes tá:
¿Ta còrta antó lo còrta
e ilu
o l’e quibra di puru
gravedad?

AD


© 2007 Papiamentu Bibu

Poesía Vertical I – 1

Un red di mirada
ta mantené mundu uní,
n’ ta lagu’é cai.
Y aunque mi n’ sa quico ta pasa cu ciegu,
mi wówonan ta bai apoyá riba un lomba
qu por tá di dios.
Sin embargo,
nan ta busca otro red, otro ilu,
qu ta cana cera wowo cu un trahe fiá
descologá un áwaceru ya sin suela ni shelu.
Mi wówonan ta busca esey
loque ta haci nos saca nos zapátunan
pa mira si tin algu mas qu ta wanta nos eybou
o inventá un para
pa aberiguá si aire ta existí
o crea un mundu
pa mira si tin dios
o bisti sombré
pa comprobá qu nos ta existí.

Roberto Juarroz


© 2007 Papiamentu Bibu

8/07/2007

6-8-1945

6-8-1945. 62 aña pasá Merca ta dicidí laga un bòm nuclear cai riba Hiroshima. E bòm tábata carga e nòmber Little Boy. Tres día después Merca ta laga otro bòm ainda mas potente cai, e bia aquí riba Nagasaki. E di dos bòm tábata carga e nòmber Fat Man.

E ciencia qu humanidad a desarollá pa llega na e punto di producshón di arma nuclear no a cai for di shelu. Diferente país a haci investigashón for di comienso di áñanan 30 (siglo pasá). Nos ta tene historia còrticu. Na augùstùs di 1939 e científiconan Leo Szilard y Albert Einstein, tur dos científico hudiu brillante, ta manda un carta pa presidente Roosevelt di Merca. E carta tá firmá solamente pa Einstein. Den e carta Szilard y Einstein ta atendé Roosevelt riba e pelíguer inminente qu Alemania nazi tambe lo por desarollá un bòm. Ta considerá e carta aquí como comienso di desarollo di armamentu nuclear qu a haña su cristalisashón den loque awendía tá conocí como Manhattan Project. E proyecto aquí tábata bou di guía científico di Oppenheimer. Finalmente e proyecto aquí a resultá den un prueba qu irónicamente nan a llama Trinidad (16-7-1945), como preludio na loque después mundu a conocé como bombardeo di Hiroshima y Nagasaki.

Después di e prueba Trinidad, ainda presente na e lugá, historia ta conta qu Oppenheimer, mirando e resultado y su consecuencia, mester a pensa riba un pasashi di Bhagavad Gita. Den un di e pártinan qu a pasa den su sintí, Arjuna tá na punto di cuminsá un batalla contra un ehército, qu tambe tábatin pariente di sánguer, y por a scohe pa Krishna tá su acompañante den batalla. Arjuna quièr reconsiderá e batalla consciente qu lo no tin sobreviviente. Den verso 32 di capítulo 11, Krishna ta contestá Arjuna:

Ami tá tempu teribel destructor di tur loque ta biba den tur mundu, comprometé na distruí tur ser den e mundu aquí; di tur e sòldanan heroico presente den e ehército contrali, asta sin bo ningún lo no sobrebibí.

Krishna ta sigui insistí cerca Arjuna pa bai batalla. E ta bis’é qu sin je, con qu bai bin, tur hende lo muri. Arjuna tá simplemente un instrumento. Oppenheimer claramente a mira den e prueba aquí un vishón di fin di mundu. Nos lo por bai asta mas leu y, si pensa riba Bhagavad Gita, qu Oppenheimer a vishoná uzo di e arma contra su mes rumanan. Pasobra finalmente, coló y rasa tá nada mas qu un capa. Di padén nos tur tá mescos. O manera Malisi den Albert Helman su buqui Hoofden van de Oayapok! ta bisa: “Na pal’i guyaba tur fruta tá diferente, bèrdè, hel y ros, ma nan sabor tá mescos, según nan madurés. Abri nan: di padén nan tin e mesún aspecto, pasobra nan ta bini di un troncón.”

Szilard tambe a realis’é qu uzo di e arma qu nan a caba di desarollá lo por a nificá fin di mundu. Después Szilard a purba llega te presidente Truman pa no tira e dos bòmnan riba e ciudadnan haponés. Su inténtonan tábata en vano. Tambe tin prueba suficiente qu ya Hapón tábata na caminda pa capitulashón incondishonal. Además un gran parti di e científiconan qu a participá a proponé, a través di canalnan diplomático, pa reuní cu un delegashón haponés riba calque isla desierto den oceán pacífico y mustra nan qui arma teribel a caba di desarollá y, si nan lo no capitulá, qu nan e ora ey mester a carga e consecuéncianan. E contraargumento barata tábata qu esaqui lo por a haci e haponesnan mas determiná, mas razu, y lo por a prolongá guera ainda mas tantu.

O sea, a pesar di señalnan cla qu Hapón quièr a capitulá y a pesar di e proposishón di e científiconan pa duna Hapón un demostrashón di e poder destructivo di e bòm nuclear, Merca a dicidí tira e bòm, no riba blanco militar, sino riba Hiroshima cu miles di hende. Y como si fuera no tábata suficiente, tres día después ta bolbe laga un mas potente cai riba Nagasaki.

Tragedia di tur esaqui tá qu awendía mundu ta mas insigur qu nunca. Ármanan nuclear ta mas poderoso qu nunca. Awendía tin otro guera pendiente caminda Merca ta acusá Irán di quièr tin arma nuclear. Merca tá e único país na mundu qu a usa arma nuclear den di dos guera mundial y qu a uza uranio empobrecí (depleted uranium) den promé guera di golfo contra Irak (papa Bush su guera) y na Irak awendía (yu Bush su guera) y qu tin e opshón atrobe riba mesa contra Irán. ¿Esaqui ta civilisashón? Esaqui ta barbarismo den su forma mas sunú. Su uzo a contaminá un area inmenso qu a surpasá diferente frontera y lo tin como resultado enfermedad, defecto genético (humano y otro tipo di organismo orgánico) etc. etc. etc. etc. etc. etc………………

Diferente científico hudiu a participá den desarrollo di e promé arma nuclear. Tábata un acto di desesperashón pasobra ya nan tábata na altura, y mundu cu nan, di Hitler su intenshonan racista. Ma lamentablemente nan a yuda crea e arma aquí y hinqué den man di un país cu un élite blancu no menos racista y qu tábatin conglomerátonan industrial y comercial grandi qu a haci nogoshi cu Hitler. Ford a yuda mobilisá Hitler y IBM tábatin un papel importante den automatisashón y eficacia di exterminio di hudiu, pa duna algún ehèmpel. E buqui The American Axis: Henry Ford, Charles Lindbergh, and the Rise of the Third Reich di Max Wallace inclusive ta haci menshón di un pòrtrèt na muralla di Ford den un oficina di Hitler. Además, Ford cu su tratado racista y antisemita The International Jew: The World’s Foremost Problem tábata un inspirashón pa Hitler y como berpùt di benenu racista no tábata diferente for di Hitler su Mein Kampf. Al fin y al cabo nan no tábata diferente for di Hitler. Por cierto: tantu e buqui di Hitler como esún di Ford tá obtenibel via Amazon.

Nos tur conocé historia. Finalmente aliádonan a gana guera. Na final por a haci cuenta: 70 millón hende a fallecé den di dos guera mundial. Den nan 6 millón hudiu. Ma mientras alemanan tábata trata di tapa nan consenshi cu Ich habe es nicht gewust (mi no tábata sa), aliádonan no a haci nada pa salba seis millón hudiu di exterminio.

Mi ta cita Barnstone for di We Jews and Blacks:

A pesar qu durante e ultimo áñanan di guera aliádonan tábatin dominio aéreo completo, e víanan féreo pa cámponan di morto nunca a queda distruí, ni a bombardeá selectivamente e cámaranan di gas. E arguméntonan pragmático pa no eliminá e cámaranan o rútanan tábata qu si alemanan tábata asina bobo qu nan tábata preferá transportá hudiu, eslavo y gitano pa nan morto en bes di llena nan cu munishón y sòldá pa frente di batalla, asina sea, pues asina fórsanan alemán lo a debilitá. Si e héndenan hincá manera saldinchi den blequi lo tábata prisionéronan di guera mericano o inglés o civilnan na caminda pa cámaranan di gas, mashá ten lo a eliminá e rútanan y e cámaranan manera a sosodé cu e luganan di lansamentu di misil na Dinamarca ora bomnan V2 a cuminsá cai riba Londres. E luganan aquí tábata scondí bou di baranca, ferosmente protehá pa alemanan, ma bombéronan aliado tábata “sambuyá” bou di e baráncanan y destruí nan, un logro qu tábata incomparablemente muchu mas difícil qu bombardeá rútanan fácilmente y abiertamente accesibel y edificionan identificá conteniendo cámaranan di gas. Día m’a bishitá Auschwitz después di su liberashón y a examiná su cámaranan di ehecushón banalmente bergonsoso, m’a queda babucá qu e ciudad di morto aquí a sobrebibí intacto mientras sobrá di Europa tábata bou di bombardeo permanente.”

Te aqui Barnstone. Mientras e germánonan na Merca y Inglatera tábata trata di controlá un rumán qu a cuminsá comporté malu, nada nan no tábata haci pa scapa seis millón hudiu, qu ya tábata condená pa dos mil aña. Shoah tábata ehecushón final di un antisemitismo qu a conocé su raisnan den Beibel, dosmil aña pasá. Nan a pensa, y pa bisé den idioma di otro ‘subrasa’ germano: “Opgeruimd staat netjes.”

Papiamentu Bibu

8/05/2007

Nota Final riba Tao di Scirbimentu

Cu Tao di Scirbimentu nos a concluí otro ciclo di arte poético chinés.

Papiamentu Bibu tá na promé lugá un laboratorio. Por lo tanto den e pruébanan qu ta tuma lugá e alquimista[1] su resultádonan semper bai lo tá suheto na cambio, manera mayoría cos den bida. Idioma, mescos qu su inventor, tá cambiabel, variabel, adaptabel, y, no na último lugá, contradictorio.

Mientras nos ta scirbiendo y traduciendo, nos ta topando cu “problémanan” qu paulatinamente nos ta trata di solushoná. Pues e lector lo ripará qu den transcurso di tempu cierto manera di scirbi un palabra a cambia.

Después e resumen di Tao di Scirbimentu lo sigui sin nota. Pa e nótanan nos ta referí na publicashón individual di cada poema.

Tá awor qu nos a ripará qu poema no.1, pa un eror di maneho di e bitácora aquí, a “cai tras di telón”. Nos a bolbe lagué sali riba su fecha corespondiente. Nos disculpa.

Papiamentu Bibu


[1] Alquimia tá un forma medieval di química enfocá riba cambio di metalnan común (coper, zinc etc.) den oro.


Tao di Scirbimente (24. E Estilo Coriente)

E ta capta manera un mulina di awa
y ta bira manera un bola di marmer.
E tá mas aleu qu palabra
y esáquinan tá metáfornan torpe.

Mundu ta bira rondó di un ehe scondí
y universo ta lora lentamente rondó di su centro.
Si bo ta busca pa haña su origen
lo bo topa cu un movementu corespondiente.

Subi altu den lus spiritual.
Después sambuyá profundo den nada scur.
Tur cos pa miles di aña
tá gará den coriente.

Zikon Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

8/04/2007

Tao di Scirbimentu (23. E Estilo Generoso y Expansivo)














Vistaria


Nos n’ ta biba mas qu shen aña,
No muchu largu promé nos laga cai.
Felicidad tá amargamente còrticu;
tristesa y preocupashón ta abundá.

¿Paquí no cohe un canica di biña
y cada día bishitá e misterioso vistaria?
Laga flor tapa e dak di cas di cunucu.
Laga awa di ceru pasa bai.

Ora biña caba
cue un palu di biña y canta na bos altu.
¿Cua bida n’ ta caba cu morto?
Unicamente Seru Suit ta perdurá.

Zikon Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

8/03/2007

Tao di Scirbimentu (22. E Estilo Flotante y Sereno)













Grulla di Manchuria



Den isolashón profundo, cla pa bula bai,
unu tá orgulloso y reservá
manera e grulla di Ceru Hou
òf nubia na tòp di ceru Hua.

Un hermitaño qu harmonía padén
tin un cara suave y na sonrisa.
Yerba shimarón ta bai-bin-cai den bientu,
e ta flota den tempu sin límite.

Difícil gara e estilo aquí,
ma casi bo por scuché.
Esnán qu comprondé, ta warda.
Si bo deseé, l’e retirá.

Zikon Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (21. E Estilo Trascendente)

No tá espíritu trahando.
No tá for di naturalesa su enigma.
Tá e manera qu nubia blancu
ta bolbe riba un bientu cla.

Di aleu e parce aparente,
ma e ta cambia ora bo bin cerca.
Asta cu Rosea di Tao
lo bo resultá diferente fo’i sobrá.

Cérunan mesclá, palu altu,
muzgo esmeralda, lus di solo —
canta e cosnan aquí, pensa nan
te ora tur zonido disminuí.

Zikon Tu


© 2007 Papiamentu Bibu


Tao di Scirbimentu (20. E Estilo Descriptivo)

Enfocá bo spiritu poderosamente
y bòltu imágennan cla y auténtico
manera ora ta busca reflecshón den awa
traza un día den primavera llen-llen di solo.

Fórmanan di bientu y nubia qu ta cambia,
espíritu di yerba na flor,
lamán habracá pa ola
baranca di ceru tur quibrá.

Esáquinan tá manera Tao.
Nan tur afiná, nan ta compartí e mesún stòf.
Capturá semblansa ma cambia forma
y casi bo ta dominá e estilo aquí.

Zikon Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (19. E Estilo Tristu y Mordás)

Un orcán ta dobla awa bai cun’é,
Mondi tá aplastá na wèrqui.
E tristesa aquí ta sinti mané morto.
Bo ta conbocá Pas. E n’ ta bin.

Shen aña ta pasa bula bai
y riquesa y noblesa tá shinishi friu.
¿Cu Tao desvaneciendo día adén dia afó,
quen lo por tá un héroe?

Un guerero noble ta limpia su spada.
Su tristesa ta llena mundu
bláchinan cayendo ta sefta y cambia
y áwaceru ta gótea riba muzgo scur.

Zikon Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (18. E Estilo di Paisahe Actual)

Uza un lenguahe mashá directo
sin diseño òf cálculo profundo.
Topa cu un hermitaño tá
mira curasón di Tao.

Un riu cristalino ta zíquinza
den sombra di pino esmeralda.
Un hòmber ta carga palu pa quima,
otro ta scucha un cítara.

Bai caminda bo temperamentu ta bai.
No busqué ta hacié maravilloso.
Cu suèrtè lo bo topa
cu e sonido aquí straño y cristalino.[1]/[2]

Zikon Tu


© 2007 Papiamentu Bibu


[1] Sentido di e poema aquí tá qu un escritor lo por topa cu escénanan maravilloso qu no por adquirí cu diseño, pasobra ta topa cu Tao solamente a através di ausencia di esfuerso. Un comentarista di dinastía Qing, Sun Lian-kui, ta topa cu e estilo aquí den e sguiente verso scirbí pa su amigo Yuanhai: “Caminda luna n’ ta llega / Zonido di primavera tá mas scur.” Sinestesia di e momentu aquí ta derivá directamente for di naturalesa, no di “pensa di mas”. (nota di e autornan)

[2] Sinestesia, di griego συν, 'huntu', y αισθησία, 'sensashón', tá, den retórica y estilística y den neurología, mescla de impreshonnan di sentido diferente. Un sinestético, por ehèmpel, por scucha coló, mira zonido, y percibí sensashonnan gustativo ora mishi cu un obheto cu un textura determiná. Sinestesia tá un efecto común di algún droga sicodélico, manera LSD òf mescalina. (Babylon)

8/02/2007

Tao di Scirbimentu (17. E Estilo Oblicuo y Curvá)

Subiendo cérunan di Taihán,
ruta di carné ta bai-bin den vegetashón
nubia scur ta flui manera jade,
y oló di flor ta perdurá.

Actua solamente si tempu ta hechu,
manera melodía di un flùit tibetano.
Ora parce qu e ta paga, e ta bolbe regresá.
Tá dificil hañé, ma scondí e n’ tá.

Patronchi di awa ta bira y bira
manera para di orcán[1] ta bira bai-bin,
Tao no tá limitá pa forma.
Tin be e tá rondó, tin be cuadrá.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu


[1] Channel-billed Cuckoo: This large cuckoo breeds here in summer by laying its eggs in other bird’s nests, such as Currawongs or Crows. They migrate from New Guinea to breed here. The first storms of the wet season seem to prompt them to emit a loud raucous call...a habit which has earned them the name ‘storm-bird’. These birds eat figs and sometimes gather on the fig trees in small feeding parties when they have finished breeding.

8/01/2007

Tao di Scirbimentu (16. E Estilo Lúcido y Excepshonal)

A través di pínonan radiante y delegá
óndanan tembloroso ta flui.
Nieve iluminá pa solo ta tapa playa.
Na otro banda di awa, un bot’i piscadó.

Un persona placentero, mané jade,
wantá, ta busca paisahe scondí,
ta cana keiru, ta sosegá,
mané shelu su blau bashí ta sigui sigui bai.

E espíritu aquí tá antiguo y excepshonal
ma asina cristalino qu no por tenele —
mané lus di luna ora día caba,
Un señal di otoño den aire.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (15. E Estilo Despreocupá y Descontrolá)

Obedecé bo naturalesa,
honesto y incontenibel.
tur loque bo recohé ta hacibu ricu
ora franquesa tá bo amigu.

Traha bo casita bo’i un pino,
tira sombré un banda y lesa un poema.
Bo sa qu tá anochi òf mainta
ma no sa den cua dinastía bo tá.

Haci loque ta acomodá bo antoho.
¿Paquí preocupá logra algu?
Si bo liberá bo naturalesa
e estilo aquí lo bo tin.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (14. E Estilo Cuidadoso y Meticuloso)

E arte aquí ta laga atrás marca tangibel[1]
ma nan tá prácticamente invisibel.
Cu bo imágennan qu ta haci un salto equilibrá den bida,
ya bo creashón tá sorprendente:

Awa qu ta core, un flor ta abri.
Un gota di serena cla na punto di seca.
Caminda principal y largu tá te leu allá,
Caminda còrticu ta pocopoco zíquinza.

Cu lenga no muchu elaborá,
Pensamentu no muchu wantá,
E estilo aquí tá un campo bèrdè den primavera
òf un luna brillante riba un tereno llen di nieve.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu


[1] Palbabel

Tao di Scirbimentu (13. E Estilo di Espíritu Vital)

¿Bo que regresá n’e fuente eterno?
Speré y l’e llega na bo
manera un fondo di riu a través di ola brillante.
Un flor straño a caba di queda concebí.

Den primavera bèrdè, un lora.
Taqui di sauce, y flor na lago.
Ceru di jade. Un hermitaño na caminda.
Biña cla den un glas hundu.

Cu e vitalidad aquí leu lo bo bai
sin rastro di shinishi morto.
E ta crea naturalesa di naturalesa.
¿Quen lo por huzgabu?

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (12. E Estilo Espontáneo y Tribí)

Observá creashón sin tabú.
Guli un tera shimarón inmenso, después scupi saca afó atrobe.
Cu Tao lo bo bolbe Ch’i
tur caminda liber sin límite.

Un bientu di airu tá ola qu ta bati riba ola
y ceru na lamán tá cada bes mas blau:
bo tá asina llen padén cu forsa bèrdadero
qu diesmil imagen tá mané bo manda.

Un gesto ta conbocá solo, luna y strella
o pa pone fénix core cabe’i gai bo tras.
Cu manicé bo ta suta seis gran tortuga qu ta carga mundu
y laba pía n'e gran palu caminda solo ta subi

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (11. E Estilo Implícito)

Sin ningún palabra
ta transmití esencia.
Sin papia di miseria
un tristesa pashoná ta llega.

Tá bèrdad, un hende scondí ta controlá mundu;
sea bo ta hundi òf flota.
E estilo aquí tá mané cola un biña cu curpa
òf mané un flor casi pa floria qu ta bolbe na botón.

Tá stòf den espacio abrí eterno,
tá spuma di lamán qu ta flui, scuma,
superficial, coherente, dispersá.
Cada un di mil ta contené tur mil.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (10. E Estilo Natural)

Dobla curpa unda qu tá y recohele —
ma bo n’ por cue di bo bisiña.
Bai cu Tao
y loque bo scirbi tá delicado mané primavera.

Tá mané topa flornan floriando,
mané mira aña di nobo.
Un bes a dunabu e, no por hòrté,
pero obtenele cu forsa y pronto lo bo tá pober atrobe.

Un hermitaño den seru bashí
después di áwaceru ta colectá lama
y ta gana e inspirashón calmu aquí.
ta haci buèlta purá mané e wil di e ceramista celestial.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

7/31/2007

Tao di Scirbimentu (9. E Estilo Decorativo y Bunita)

Ora bo spiritu tá ricu
oro n’ ta bisabu nada.
Enk ta seca ora e tá muchu diqui;
un labá liviano sa tá mas profundo.

Sobrá di neblina na awa
caminda apricòt còrá ta floria den mondi.
N’e cas decorá, luna brillante
y un brùg pintá na bèrdè matisá.

Cáliz di oro tá cancan di biña
mientras mi ta toca cítara[1] pa entretené bishita.
Mi ta sintimi asina contentu, satisfecho.
Mi curasón tá agotá di legría.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu


[1] Mira e siguient vínculonan: La música en China y Diferente instrumento chinés.

7/30/2007

Tao di Scirbimentu (8. E Estilo Vigoroso)









Wu Gorge


Espíritu biahando mané den espacio
moviendo cu ch’i mané un arco iris
parce Wu Gorge, tres mil yarda di riu brutu
o nubia na careda pegá na otro den bientu.

Bebe Ch’i y come poder,
conservá puresa y cuida curasón,
y lo bo move cu forsa di planeta.
Esaqui llama cumulá potencia.

E estilo aquí tá mané shelu cu tera:
tur ta move según mesún ley.
Busqu’é cu echo
y lo bo control’é te final.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu


7/29/2007

Tao di Scirbimentu (7. E Estilo Limpi y Refiná)

Manera mineral qu ta bira oro
0 chumbu transformá den plata,
mi ta traha pa forha poema
y ta stima loque tá inquebrantábel y inmanchábel.

Primavera lo sali brota fo’i un lago si e tá transparente.
Spil antiguo ta reflehá espíritu si e tá pulí.
Un curpa limpi ta acumulá puresa;
mi ta cabalgá luna pa regresá Tao.

Mi ta obervá constelashonnan
y canta di ermitáñonan.
Den awa qu ta flui awe —
e luna brillante di mi curpa enterior.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (6. E Estilo Clásico y Elegante)

Mi ta cumpra biña cu un canica di jade.
Den mi cas di cunucu mi gusta áwaceru.
Estudiósonan excelente ta sinta na mi mesa.
Bambú ta para altu banda drechi y robés.

Nubia blancu y solo jis después di áwaceru.
Para scondí ta core tras di otro.
Mi ta drumi den sombra bèrdè cu mi laud.
Alla banda, un cascada bulando.

Flornan cayendo tá sin palabra.
Manera un crisantemo nada mi n’ ta deseá.
Scirbi riba díanan di aña tur a flor
y lo lesa bo poémanan cu legría.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu


Pa e palábranan jade y laud, nos ta referí na e serie Arte de Scirbimentu.

Yeshua ben Yosef na Palu

Ora nan clab’é y lanta e crus di T,
e ta grita. Musca ta rondia nanishi
je rabí y ni’un amígu ta risca bisa algu.
Tantu ora di doló ta haci’é débil
cu heru insoportábel na cocoti’ pía, y man.
E ta grita Dios: “¿Paquí bo n’ ta bin?”
Sòldá ta hari. “¡Laga Yahwe salbabu,
hudiú!” Pilato ta fastidiá. Cuántu di nan
e n’ crusificá. Miriam di Magdela so
tin bastante curashi di subi ceru y mua
su boca. E ta sunchi su herídanan qu ta chorea.
Algún secònde falta. Tá diabièrnè y Pascu. L’e ta’ta
cu amigu. Yeshua ta muri. Còrtina di tèmpel ta scer.
Nan ta tira Yeshua ben Yosef den calque lugá
di co’i shushi pafó di Yerushalayim, den candela
di Gehena, un tumba pretu òf un perla
den shelu. E historia bèrdadero y e hòmber tá morto.
E rabí na candela ya no por abri wowo.

Willis Barnstone


© 2007 Papiamentu Bibu

7/28/2007

Tao di Scirbimentu (5. E Celestial Estilo Antiguo)

Maestro taoísta ta cabalgá Ch’i[1]
un flor di lotus den su man,
ta drif a tavés di ciclo di tempu cu espacio
cu Misterio invisibel, sin laga un pista.

Luna ta subi na strella polar oriental
un bon bientu ta sigui.
Ceru Hua den anochi tá blau.
Por scucha un campana su sonido limpi cla-cla.

Cu espíritu elemental den bo curasón bashí
bo ta lanta subi riba e mundu aquí llen di stòf
mané Emperador Hel y sabio King Pao,[2]
único cu esencia di Tao.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu


[1] Den filosofía chinés, ch’i tá e sustancia etéreo (di imaginashón) qu ta esencia di tur cos. Tur cos ta bini for di ch’i. Antiguo folósofonan taoísta y alquimista ta considerá ch’i como un forsa vital integral di respirashón y liquido di organismo y a desarollá técnicanan pa cambia y controlá desplasamentu di ch’i den curpa; nan meta tábata alcansá longevidad físico y poder spiritual. (Encyclopedia Britannica)

[2] Tradishonalmente tábata considerá Emperador Hel y King Pao cmomo lídernan spiritual y moral ehemplar.


7/27/2007

Tao di Scirbimentu (4. E Estilo Potente)

Palu bèrdè, un cas den cunucu.
Solo na caminda den un airu cla-cla.
Mi ta quita sombré, cana mi so,
cu frecuencia scuchando llamada di para.

Ganso den aire no ta trece ni’un nobo
di mi amigu na caminda te leu allá.
Asina mes esún qu haci falta no t’asina leu.
Den mi curasón semper nos lo tá huntu.

Bientu di oceán a través di nubia esmeralda.
Isla chiquí y luna, brillante.
Despues di un bon liña, no sigui mas.
Un gran riu ta spreit riba bo caminda.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (3. E Estilo cu Gracia)










Awa qu flui ta brilla quetu bai
y primavera te leu allá tá llen-llen di flor.
Te profundo allá den un valle sereno,
vishón di un bunita muhé.

Fruta bèrdè, palu tá llen-llen.
Un riu di bientu, solo y awa.
Den sombra di inju un caminda ta zínquinza.
Trupial ta zona canto, un tras di otro.

Core-core bai y l’e hibabu mas leu allá.
Mas y mas bo contemplá, mas cla bèrdad lo tá.
Si no ta agotá e estilo aquí te agotá
cue tene loque ta bieu y hacié nobo atrobe

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (2. E Estilo Calmu)











Grulla


Biba plenamente den silencio calmu,
un curasón delicado y sensitivo pa cos chiquí.
Bebe for di harmonía di yin cu yang,
cue buelo cu un solitario grulla;

y mané brísanan suave
qu ta tembla den bo toga,
murmullo di bambú delegá,
bunitesa lo queda cu bo.

Bo ta topa cu e estilo aquí sin muchu esfuerso.
E ta disparcé na wiriwiri si bo bin mas cerca,
y hasta ora su forma parce di tá cerca
l’e por para caba na nada den bo man.

Zikong Tu


© 2007 Papiamentu Bibu

Tao di Scirbimentu (1. E Estilo Vital y Masculino)

Mané e gran músculonan di un bicé ta hincha cu uso,
curpa spiritual ta hincha padén;
cu un retorno na energía di e bashí fundamental
ta llega potencia y forsa masculino.

Diesmil cos tá contené den e estilo aquí.
E ta expandé di punta pa punta di espacio —
un selva inmensurabel di nubia qu ta flui mané zeta
óf un bientu largu qu ta bin fo’i infinito.

Mas aleu di tur apariencia,
lo bo topa cun’é den centro di círculo[1].
Cue tene sin esfuerso,
y l’e llega na bo sin fin.

Zikon Tu


© 2007 Papiamentu Bibu


[1] Centro di e círculo ta sugerí vaciedad, inutilidad, e fuente taoísta invisibel. Manera Tao Te Ching ta bisa: “Traha un tinashi di clei; / vaciedad adén ta haci’é útil. / Còrta porta cu bentana pa haci un camber; / e burácunan ta haci’é útil. / Pues, bo ta gana di loque ta presente, / ma utilidad ta bin di ausencia.”

Nota ta di e autornan

7/25/2007

Otredad

Dios a crea mundu y nos y ótronan. Y el a ordená nos quere den je y castigá ótronan. Y si tábata necesario mata nan. Ma tur caminda na munda, Dios a cambia di apariencia y idea y pa mashá hende asta e tábata e infiel. Hudiu y neguer ta comprondé Dios su problémanan di apariencia y identidad, pasobra nan tambe a queda mortificá p’e mesún dilema. Ma nan tambe tá fortuná, manera Dios, pa nan otredad. ¿Quen quièr tá tur ora mescos? Mashá tempu pasá Dios tábata un muhé y den biblia hebreo asta el a cuminsá como diferente dios. Génesis 1.1 ta bisa “Na comienso diosnan (elohim) a crea shelu cu tera.”[1] Pues Dios a cuminsá como un equipo. Ma semper a mira hudiu cu neguer como un especie straño, como si fuera ningun dios no a còrda traha nos, òf a haci’é na un tera straño y bou di un nòmber robés. Y cu nos diferencia a bin castigu divino: sclabitud, demonisashón, y asesinato. Ma e distinshón ey di otredad tambe a duna hudiu cu neguer un conocementu di afecto y wega, y e custumber di compashón.


Pierre Grange

© 2007 Papiamentu Bibu

Sacá for di We Jews and Blacks (Willis Barnstone)


[1] A pesar qu el tá Dios y elohim diosnan (manera den sálmonan), den Génesis 1.1 ta llama elohim un “plural di mahestuosidad”, qu tin un nificashón singular.

E nota aquí ta di e autor mes.


7/24/2007

Educashón Clásico y Papiamentu

Durante nos temporada na scol secundario, nos a disfrutá dos aña di curso di latín. Después a cai un bashí. Loque nos sa di latín tá pa esfuerso propio y pa nos conocementu di spañó, qu nos por considerá, huntu cu p.e. italiano y portugués como un di heredéronan mas directo den e largu liña di “yu” qu latín a laga atrás den encuentro cu idiómanan local. Papiamentu, considerando su base (proto) afro-portugués[1], nos ta considerá como un di e último descendiéntenan (masque tá indirecto). Ma de echo tur cos a cuminsá cu latín, pues cu expanshón romano tambe latín a bira e idioma dominante.

Den historia ora ta trata di aspirashón imperial y colonial, esey tá nificá tambe presencia y penetrashón di un idioma dominante. Aparte di latín, nos lo por considerá p.e. “infiltrashón” di arabir den spañó y, claro hulandés den papiamentu, te ainda. Y cu desarollo político actual, nos por spera mas preshón riba nos cultura y nos idioma. Es mas, na e momentu aquí, y nos políticonan tá e pecadonan mayó, tin hende qu ta papia un papiamentu qu ta pone nos pensa qu e tá bayendo paulatinamente den direcshón di bira un vershón criollo di afrikaans. Ma no tá político so, periodístanan serio ta cometé vupa un tras di otro. Y mi ta papia di hende qu ta uza “eigenlijk” en bes di “en realidad” òf “realmente”, “vooral” en bes di “especialmente" òf "particularmente”, òf pa locura demente ta quere qu scirbi un artículo na papiamentu y combiné cu hulandés tá “leuk” (mi mensen, nos ta kome in gedrang bla bla bla). Simán pasá nos a scucha na radio un entrevista cu un mandatario. Tábata difícil resistí e tenshón di grabé pa su innumerábel cantidad di eror totalmente innecesario. Nos lo transcribí calque día un entrevista na radio entre p.e. un di nos periodístanan cu un político y publiqué.

Y cu un capítulo mas den historia colonisadó na caminda, o sea mas di e mesún receta for di día qu nos tá colonia, y e mero echo qu abiertamente y sin ningún clase di escrúpulo ta bai tin còntròl directo riba nos mes presupuesto, nos mester queda pendiente di còrtamentu den presupuesto pa p.e. educashón na papiamentu, desarollo di papiamentu como idioma mama y hasta expreshón cultural popular (p.e. Kas di Kultura). ¿Quico boso ta pensa di un variante di Sticusa pa supuestamente llega na intercambio cultural? E idea di Bos pa pone un sucursal di Rijksmuseum na Còrçao tá un adelanto riba loque ta bai bin.

Nos a desviá algu di nos propósito. Educashón clásico. Nos a lanta cu amor pa buqui, pa conocementu, pa arte y cultura, implantá den nos pa especialmente nos tata. Adquirí conocementu tá meta. Y a pesar qu nos no a logra disfrutá plenamente di un educashón clásico den su sentido clásico, e similla tábata plantá caba.

¿Quico antó tá e balor di un educashón clásico? Mi ta cita for di e buqui Un Cierto Mundu di W.H. Auden. Nos mester situá e citado den tempu qu educashón clásico aparentemente a cuminsá pèrdè balor, algún década pasá.

E rebellión moderno contra concentrá curículo escolar rondó di latín y griego tá bastante comprensíbel, m’a lamentablemente incorecto.

Den Edad Medio latín tábata e idioma internashonal pa tur tópico, pues tábata obvio qu un empleado mester a siñé, mescos qu tábata obvio paquico un ciruhano mester a siñé. Después a bini e humanístanan di siglo dieseis, qu a conbertí latín den un lenga morto únicamente pa uzo literario, incapás di trata tópiconan qu no por a expresá den vocabulario ciceroniano[2]. Estudio di latín y posteriormente griego tábatin solamente un balor vocashonal, pero den un sentido special y limitá; educashón clásico tábata sirbi pa proveé un base cultural común pa un clase dominante cómodo.

Awendía, no tin demanda mas pa caballero, sino pa especialista, pues un educashón clásico no ta parce di tin un balor utilitario obvio. Ma e tin, sin embargo, un gran balor. Tá un placer, sin duda, di por lesa poétanan griego y latín, filósofonan, y historiadonan den nan vershón original. Pero mashá poco hende qu a disfrutá e educashón aquí den pasado a queda mantené nan latín y griego después di a caba scol. Su berdadero balor tábata algu totalmente diferente. Un hende qu a pasa mashá ora di su hubentud traduciendo entre dos idioma asina sintácticamente y retóricamente diferente for di su mes idioma, ta siña algu di su idioma mama qu e no por siña mes bon na calque otro manera. Por ehèmpel, e ta inculcá e custumber, cada bes qu ta uza un palabra, di puntra automáticamente: ¿Qui tá su nificashón exacto?

Esnán qu realmente a sufri desde qu educashón clásico a bira “antidemocrático” no tá e novelista y poeta — nan amor natural pa lenga ta yuda nan — sino tur esnán, manera político, periodista, abogado, hende den calla, etc., qu ta uza idioma cu propósito cotidiano y no-literario. Entre nan por observá un aterador deteriorashón di precishón y concishón.


Te aqui Auden. Loque ta conta pa educashón clásico, es decir, su supuesto democratisashón, ta conta pa papiamentu.

Nos a pensa probablemente qu mester a democratisá papiamentu, hacié accesíbel na tur hende. Nos a pensa probablemente, simplificando su ortografía, qu nos lo a logra nos meta di duna tur hende acceso na nan mes idioma. Tá notábel qu en parte henter e discushón rondó di ortografía a traves di tempu a tuma lugá den mes temporada qu e locura esquisofrénico hulandés di mantené dos ortografía, un supuesto simplificashón di ortografía pa hacié accesíbel na masa. Al fin y al cabo, tambe cultura te requerí un esfuerso. Además nos ta quere qu nos a pèrdè un posibilidad importante y crucial pa estilísticamente, culturalmente y sicológicamente distanciá papiamentu for di idioma di e colonisadó, y cu esey distanciá nos mes for di e colonisadó, día nos a dicidí qu un ortografía fonético tá e mihó forma.

Laga nos tuma inglés como ehèmpel. Inglés tá probablemente un di e idiómanan cu un ortografía mas complicá. Considerá palábranan manera though, through, thorough y, pa cue un for di otro grupo, anotation. ¿Quico e lector ta pensa di cantankerous? Y asina tin mas. Nan pronunciashón no ta cuadra cu nan anotashón. ¿Ma esey no ta nificá qu mester banalisé manera na Merca nan a haci cu favor en bes di favour? Lo tin hende, ferviente defensor di e actual ortografía democrático, qu cu orgullo ta demostrá con bon nan por scirbi inglés, a pesar di su grado di dificultad.

Tal bes antó enter e discushón rondó di educashón clásico y su consecuéncianan, esta caba cu su supuesto carácter elitista, tambe a hunga un papel importante den e proceso di standarisashón di papiamentu.

Un educashón clásico ta parce di tá for di nos alcance. ¿Con esnán qu ta haci política y qu probablemente nunca a sinti su sabor, lo por boga p.e? Pero mientras nos a elimin’é y posteriormente a chambucá cu “ley di mamut” y awor cu enseñansa di fundeshi, na Hulanda sí nan no a eliminé y el queda como matrís pa su élite te qu e tá birando popular atrobe, aunque tá pa moda y macaquería.

Mi sa, tá un gritu den cunucu.


Papiamentu Bibu


[1] MARTINUS, Efraim Frank. 1996. The Kiss of a Slave. Papiamentu’s West-African Connections.

[2] Marcus Tullius Cicero tá autor di diferente tratado retórico. Pa mas informashón, mira Wikipedia tocante Cícero.



7/23/2007

Diáspora Africano

Algún aña pasá den destiero na Hulanda, den un di e tantu anóchinan den soledad, a surgi algún verso qu no tá di gran importancia:

Mi tá yu
Je embrollo Caribe:
Raís antillano,
Cadencia africano,
Curasón latino
Un alma sin destino.

Riba nan m’a còrda después qu m’a sali for di Otrobanda, caminda m’a presenciá un anochi di cultura. Anteriormente nos a celebrá hacimentu di aña di un yu, cu e plan pa nos tur bai después Plasa Brion pa disfrutá. Lamentablemente nos no a logra bai huntu pasobra tur hende a queda morchá después di e fiesta.

Y mi ta bisa lamentablemente pasobra tá necesario exponé nos yunan na cultura en general, y nos cultura en particular. Nos mester laga nan sambuyá y sumergí den nos cultura pa tur día nan haña nan baño y asina reafirmá quen nos tá.

Pues ayeranochi tábata clausura di e simán di película Diáspora Africano. Un simán di cine qu nos lamentablemente no por a sigui. Na promé lugá tábatin presentashón di caha di òrgel Mi Princesa. Después tábatin presentashón di e cuenta Luango. Después di esey dos poema, tur dos di Elis Juliana titulá Bekitá y Vlemayó. Un di e cantadonan di Grupo Trinchera a declamá e dos poémanan aquí. Finalmente a presentá tras di otro Combinashón Moderno y Grupo Trinchera.

Tábata un anochi den tur sentido di palabra exitoso. Especialmente a llama atenshón declamashón di e poémanan di Elis Juliana, presentá cu ritmo y dramatismo di altu nivel.

Combinashón Moderno a presentá diferente baile, entre nan un tambú, un simadán y un baile afro-cubano. Nan tur tábata sumamente expresivo y rítmico y cu un bon coordinashón entre e integrántenan.

Finalmente nos por a disfrutá di tambú di Grupo Trinchera. Tambú di nivel, cantadonan cu bos excelente y tocadónan di cueru di talla. Na diferente ocashón nos a llega di bai scucha tambú den bario na fin di aña, ora tambú tá na moda atrobe. Mi tin qu bisa qu e zonido qu grúponan manera Zoyoyo y ótronan ta producí, tá muchu inferior compará qu loque Trinchera a presentá ayera. Nos ta quere qu e grúponan aquí mester dedicá mas atenshón na nan calidad di zonido. Generalmente ora ta toca, ta costa mashá trabou comprondé loque nan ta canta. Esey ta debí na e echo qu chapi cu cueru ta zona asina predominante, qu bos di e cantadó ta bai pèrdí den tantu desòrdu. Nan lo haci e tradishón di tambú un gran fabor cu esey.

Di tur e tambunan nos a sigui cu atenshón No Sconde Tula. Nos ta recòrdá Tula y rebelión catibu tur aña riba 17 di augustus. Ma Grupo Trinchera tin rasón: nos a sconde Tula día nos a bent’é tras di pálunan di manguel na Rif. Grupo Trinchera tin rasón ora ta bisa qu Coney Island tá pa caballitu. Tula mester tá meimei di nos den nos curasón na Alameda. Pues a pesar qu nos a pone un monumento p’e na Rif, na mes momentu nos a saqu’é for di nos meimei ora nos a ponele for di bista diario. Grupo Trinchera cu e tambú aquí a lanta nos for di soño y laga nos mira realidad di e acto deplorabel ey.

Nos tin qu bisa qu nos no a lanta cu tambú na cas. Nos no ta quere tampoco qu e tábata tabú (diferencia di un lètèr). Simplemente no tábatin atenshón p’e ni dedicashón n’e. Sin embargo como yu di Còrçao, con qu bo mir'é, bo ta lanta cun’é den bon sanguer, bo que òf nò. Y nos ta reconocé cu tin un barera pa lanta para y balié. Y no na último lugá pa motíbunan religioso, aunque ya pa mashá tempu nos no ta sigui ningún religión. Pero custúmbernan siñá di mucha no ta quita fácil.

Sin embargo, nos ta reconocé[1] tambú como un expreshón cultural auténtico y nos ta gos’é ora un grupo manera Grupo Trinchera toqu’é. Aqui mi quièr a felicitá sr. Rene Rosalia y miémbronan di Grupo Trinchera pa e gran trabou qu nan tá haciendo. Nòmber di e grupo tá símbolo pa loque nan tá haciendo. Tá nan tá esnán qu ta confirmá cada bes atrobe qu loque Papiamentu Bibu, na su manera, ta haci no tá en bano.

Papiamentu Bibu



[1] Den su nificashón clásico: conocé di nobo. Pues bolbe conocé algu qu supuestamente nos a lubidá.


7/21/2007

Convicshón

Den tur experiencia humano, cu e posibel excepshón di doló físico, e máximo Credo ut intelligam[1] tá aplicabel. Tá imposibel pa hende separá realidad di experiencia for di su interpretashón, un interpretashón qu, excepto den caso di hende demente, no tá típico p’e mes sino qu el a siña di otro hende.

Tá bèrdad, manera Pascal ta bisa, qu “quere, duda, y ninga tá pa hende loque careda tá pa cabay.” Ma solamente den e orden ey. Nos mester quere promé qu nos por duda, y duda promé qu nos por ninga. Y, cu excepshón di mucha autístico, nos tur ta cuminsá quere loque hende ta bisa nos.

Hende tá loque e ta quere.

A. Chekhov



[1] Quere pa por comprondé (San Agustín)

Amor di Mundu

Cu Tao di Scirbimentu nos ta bolbe “cue e hilu” caminda nos a lagu’é cu finalisashón di e arte poético di Lu Yi. E bia aquí ta toca turno na Zikong Tu. E introducshón qu a queda publicá ayera tá un traducshón integral for di e buqui di Tony Barnstone y Chou Ping.

Nos lo no dedicá nos atenshón y publicá únicamente e poémanan di Zikong Tu. Una bes, ora tur tá publicá riba e bitácora, nos, mescós qu a haci cu Lu Yi, lo reuní tur poema den un solo publicashón y haci su lectura intergral y su eventual necesidad como referencia mas fácil.

Entre tantu nos lo sigui trata di entrené e bishitante y lector di e bitácora aquí cu otro cos.

Pa finalisá nos ta presentá aqui, den espíritu di Borges, e siguiente traducshón for di e buqui Un Cierto Mundu, Un Buqui Común di e poeta inglés W.H. Auden:

David Hartley a ofrecé un edishón miniatura di su moral y filosofía religioso den e formula W = F2/L, caminda W tá amor di mundu, F tá temor di Dios, y L tá amor di Dios. Tá necesario adishoná lo siguiente. Hartley a bisa qu mientras bo ta bira grandi L ta aumentá y ciertamente ta bira infinito. Ta sigui antó qu W, amor di mundu, ta disminuí y acercá cero.



© 2007 Papiamentu Bibu

7/20/2007

Tao di Scirbimentu

Introducshón


Tao di Scirbimentu

E Binticuater Estílonan di Poesía, un ars poetica influyente di dinastía Tang qu a categorisá poesía chinés clásico den binticuater estilo, o género, y qu a abarcá e esencia di cada estilo denter di e poema, tá scirbí pa Sikong Tu (837-903 EM). A pesar di su propósito simbólico — es decir, trece claridad y definishón den práctica poético — e serie aquí di poema tá notorio pa su propio ambigüedad dificultoso. Gran parti di su ambigüedad tá resultado di Sikong su taoísmo mal definí (mesclá cu eleméntonan budista y confuciano), qu tá impregná e poémanan aquí y ta convertí mashá verso den charada gnómico y místico qu ta hinca reseñadó y traductor den camísanan di oncebar fantástico. Sin embargo e coincidencia di inspirashón y misticismo, manera nos por a mira den Lu Ji su E Arte di Scirbimentu, por tá incidental. Imaginashón tá sublimemente indefiní y riesgoso, y ta resistí qu ta cort’é na pida-pida y qu tá restringi’é den cáhanan chiquitu; pues un nomenclatura cu un forma spiritual de echo por expresá mas riba e fuéntenan trubel di poesía qu unu qu tá rigorosamente exacto.

En realidad, un variabilidad taoísta y falta di diferenciashón tá e tema di mayoría di e poémanan aquí, manera den “E estilo Implícito”:

Tá stòf den espacio abrí eterno,
Tá spuma di lamán qu ta flui, scuma,
Superficial, coherente, dispersá.
Cada un di mil ta contené tur mil.

“Tao”, Sikong ta scirbi, “no tá limitá pa forma. / E tá rondó y tin be cuadrá.” Mescós ta conta pa esencia inspiradó qu ta duna e poema su carga. Pa Sikong, Tao y esencia inspiradó di un poema no tá distinguibel, ambos. Por lo tanto, poétanan tá practicántenan di e arte divino qu mester perfecshoná nan mes internamente pa logra perfecshón den loque nan ta scirbi:

Si bo liberá bo naturalesa
E estilo aquí lo bo tin.

Solamente por aludí na semehante perfecshón, mescós qu perfecshón spiritual, ma no definié realmente: “E ta bai mas aleu qu palabra / esáquinan tá metáforanan torpe.” Tá extraordinariamente difícil hañé, ma e mes lo llega na bo. Mester logré a través di falta di deseo y a través di falta di esfuerso ya qu den tantu taoísmo como budismo, deseo, esfuerso y un codicioso pegamentu na mundu tá precisamente loque ta mara nos na nos condishón mundano.

Sikong tábata procedente di e provincia di Shanxi, for di un famía distinguí di empleado público, ma e mes tábatin un carera poco atractivo como oficial inferior, marcá pa destiero y instabilidad político. Sin embargo, e tábata célebre den su tempu pa tantu su poémanan como su crítica. Tradishón confuciano a influenci’é fuertemente y después, frustrá den si carera como oficial, el a recurí na taoísmo y budismo. Tá bisá qu ora dinastía Tang a queda derocá y Li Yu, e último emperador tang, a queda asesiná, Sikong a mata su mes di hámber.



© 2007 Papiamentu Bibu