Dos poema recitá pa Pablo Neruda mes
No es el amor ridículo a la tierra
Ni a la hierba que pisan nuestras plantas.
Es el odio invencible a quien la oprime.
Es el rencor eterno a quien la ataca.
Jose Martí
2/07/2008
2/01/2008
Íslanan Inútil II
Tambe nós a indicá den e artículo Íslanan Inútil qu e mentira qu nós mester di e colonisadó, tá contrali, pasobra finalmente no nós mester di nán, sino nán mester di nós. Den transcurso di síglonan finalmente a imponé un relashón desbalansá, asimétrico, desproporshoná na fabor di e colonisadó. Es decir, esún qu tin mayor probecho di e «relashón», tá e colonisadó. Algún punto:
1. For di tempu di sclabitud, e colonisadó tin còntròl completo di e teritorio qu awor llama Antilla. For di e teritorio aquí e colonisadó a desempeñá y tá desempeñando diferente actividad económico.
2. E colonisadó tábata deportá hende pretu for di África hiba Caribe. Antilla tábata un di e céntronan di mayor importancia pa loque ta trata «almacenahe» y «benta» di catibu pa Caribe y América Latino. Un nogoshi altamente lucrativo qu a producí mashá dividendo.
3. Pa por a abastecé e centro di comercio, a crea cámponan di concentrashón manera Quenepa, Sta. Cruz etc. qu awendía nós ta llama eufemísticamente «plantashi», pero de echo nán tábata cámponan di concentrashón. Asina p.e. e nòmber corecto di «economía di plantashi» méster tá «economía di campo di concentrashón».
4. Después qu a tuma poseshón di e íslanan, a desempeñá diferente forma di comercio, incluso contrabando, siglo pasá refinería Isla y mas recién nogóshinan di tur tipo manera offshore, e-commerce, supermercado, construcshón, maneho di aeropuerto etc. etc. Manera nós a bisa caba, tá di sumo importancia pa por, cu cifra concreto, laga mira qu nogoshi hulandés, y cu esey Paisnan Abóu, tin beneficio directo cu Antilla (incluyendo Aruba) como colonia. Mas aléu nós lo bolbe mishi cu e punto aquí.
5. Tá di conocementu público qu 80% (probablemente mínimo) (esaqui a sali for di boca di ex ministro Eegje Schoo mes, por lo tanto no tá un invento di nos parti) di loque eufemísticamente nós, imitando e colonisadó, a llama Cèn di Desarrollo, ta bolbe den sacu hulandés. Por lo tanto, y ya a demostrá esey, Cèn di Desarrollo méster tá realmente Invershón Estatal Hulandés pa Explotashón.[1] Tambe tá importante haci un inventarisashón concreto di esaqui den forma di cifra.
6. Tin diferente otro punto mas manera petroli, otro recurso natural manera mineral, recurso humano, Antilla como propiedad cu balor, tópiconan qu aqui nós lo no bolbe atendé cun’é (nós ta referí na e artículo ya menshoná Íslanan Inútil).
7. Statüt tá un documento colonial, a pesar di mil y un exegeta qu a trata di proba, a través di mil y un documento, qu no tá asina. Statüt no tá basá riba igualdad, ni den pasado, ni awor y ni den futuro. Declarashonan hulandés mes ta proba qu e punto di gravedad político colonial tá na banda hulandés. Calque día nós lo analisá mas detalladamente paquico nós no conocé autonomía y paquico aínda nós tá colonia cu Statüt como guía.
Por lo tanto tá obvio qu tur actividad hulandés na Antilla ta beneficiá directamente nogoshi hulandés y consecuentemente Paisnan Abóu, nan país di origen. Tur nogoshi hulandés directamente ta carga positivamente riba balansa na banda hulandés y negativamente na banda antillano.
¿Con nós por demostrá esaqui concretamente? Bisa qu Paisnan Abóu ta probechá di nós, ta explotá nós, etc. etc., no ta bisa hende (nètnèt) nada, sino dátonan y cífranan concreto.
Un ehemplo: Algún luna pasá a establecé un supermercado hulandés. Si mercado local no a cambia sustancialmente, es decir, si di ripiente poblashón no a crece sustancialmente di manera qu «ta hustificá» otro supermercado grandi, ¿anto di cua mercado e supermercado aquí tin qu haña cliente? Tá e mesún mercado local di sémper.
¿Presencia di e supermercado aquí (sustancialmente) a aportá na nos economía? Hende a haña trabóu. M’a nós mes por a constatá con diferente di nán qu ta traha pa e supermercado en cuestión, ya tábata traha otro caminda. Algún distribuidor ta supli e supermercado aquí y ta gana cèn. M’a tambe tá asina qu diferente producto — e gran mayoría — ta bin directamente for di Paisnan Abóu, importá pa e supermercado mes.
Di e manera aquí presencia di e supermercado, ta aportá directamente na economía di Paisnan Abóu. Un factor di importancia tá e factor multiplicadó. E factor multiplicadó ta bisa qu un invershón o actividad económico no solamente ta generá o lo generá beneficio pa esún qu ta ehecut’é, sino tambe e ta crea actividad y beneficio na diferente nivel y na diferente etapa di producshón y/o ehecushón di producto o servicio.
Asina p.e e paqui di lechi di un líter di origen hulandés qu e supermercado en cuestión ta bende pa ± 8,50 florín, y qu na Paisnan Abóu ta costa 0.90 euro, loque ta equibal na ± 2,40 florín — un diferencia di ± 6,00 florín antillano — ta producí no solamente un ganashi sustancial, sino qu e ta implicá un mayor producshón den e cadena pa llega na lechi for di e momento qu baca ta producí lechi, su procesamentu, empaquetamentu, distribushón, almacenahe y transporte. Tá un cadena largu di compañía y hende ta forma parti di e cadena qu ta duna beneficio. Aqui nós a duna ehemplo di un producto so, y esaqui ta conta pa tur producto.
***************************************************
Laga nós duna un ehemplo clásico, qu tá e ehemplo di materia prima. Ora ta papia di loque materia prima ta nificá pa un país, no méster papia solamente di loque e ta nificá na entrada pa e país productor en cuestión, sino tambe tur loque materia prima ta generá den loque tá conocí den términonan económico como «columna di producshón». Di e manera aquí den e cadena di petroli y su derivádonan, ta cumbiní p.e. Venezuela sin mas si e tin bou su mes còntròl tur loque petroli ta generá for di momento qu ta saqu’é for di subsuela, refin'é, y distribuy’é. Obviamente nashonalisashón tá cumbiní un país pasobra definitivamente tur loque tá di un país, méster, na promé lugá, beneficiá e país en cuestión promé.
Un operashón di tal magnitud manera esún qu Venezuela a ehecutá, no tá sin pelíguer, no na último lugá e pelíguer di intervenshón indirecto terorista for di e squina Anglosahón-hulandés (e triángulo Merca-Inglatera-Paisnan Abou) pa mina estado venezolano, o directo a través di un intervenshón militar. ¿Paquico? Pasobra calque nashonalisashón di un materia prima asina importante manera petroli, ta mishi directamente cu nan «interesnan vital».
E otro pelíguer tá atraso tecnológico, pasobra generalmente e multinashonalnan qu tin como meta monopolio riba enter e cadena di producshón te qu su derivádonan, na mes momento ta trata di mantené monopolio di tecnología. Esaqui tá manifestando aparentemente na Venezuela después qu estado paulatinamente a aumentá influencia y còntròl riba tur loque tin di aber cu petroli. No tá sin motibu qu Venezuela no a proponé un salida completo di e transnashonalnan. Por lo pronto Venezuela a exigí un participashón mayoritario den e bolo y na mes momento sigurá continuidad tecnológico. No méster pèrdè aspéctonan geopolítico for di bista. Ma esey tá otro discushón.
Laga nós duna otro ehemplo concreto. Sürnam tá conocí pa minería di alúmina qu ta producí bauxit y aluminio, un actividad económico qu en gran parti tá explotá pa multinashonalnan manera Billiton, Alcoa, Alcan etc. ¿Quico e actividad aquí ta producí pa Sürnam compará qu loque e tá generá pa e multinashonal y consecuentemente tur clase di aplicashón di balor agregá di aluminio, manera panchi, wea ma tambe avión, tecnología aeroespacial, y tambe tecnología nuclear?[2] Es decir, ¿no tá obvio qu Sürnam lo tábatin mas probecho si na dado momento estado tábatin còntròl, o en todo caso mayor participashón den e actividad aquí? ¿Lo no tábata asina qu esaqui lo a generá aínda mas entrada si na Sürnam, un compañía sürnam lo por a procesá e materia prima y transform’é den diferente aplicashón pa queda exportá? Y asina nós por sigui e mesún análisis pa tur producto na mundu.
***************************************************
Laga nós bolbe na nós supermercado.
E argumento central den e ehemplo aquí tá, si considerá loque a scirbi anteriormente, qu presencia di e supermercado aquí directamente negativamente ta afectando e mercado local di supermercado, toco, frutería y otro tipo di benta detallista. Específicamente e ta afectá interesnan di nos clase medio. Su aporte na economía local no tábata di mayor importancia, si nós realisá nós qu asta su (re)construcshón tábata na encargo di compañía hulandés, tantu contratista como arquitecto. Asúntunan duanero relashoná cu importashón tá den man di un compañía hulandés.
Esaqui tá jis un ehemplo di e «relashón» desbalansá, desproporshoná entre Paisnan Abóu y nós. Esaqui ta conta pa tur forma di actividad comercial y empresarial. E balansa ta cai favorablemente y positivamente na banda hulandés y desfavorablemente y negativamente na nos banda.
Nós méster tá concreto den e asuntu aquí. Un economista méster por formulá un marco preliminar cu cífranan concreto pa demostrá qu pa un motibu fundamental e colonisadó no ta laga Antilla bai. Den esaqui nós no méster queda paralisá pasobra nós quièr tá lo mas exacto posíbel. Nós tá papiando aqui di un cuadro preliminar qu ta duna un aproximashón suficientemente satisfactorio. Aqui nós quièr recòrdá qu ningún hende menos qu e economista británico John Maynard Keynes, qu cu su teoríanan a influenciá pensamentu financiero y económico profundamente y qu indirectamente tábata na cuna di Fondo Monetario Internashonal y Banco Mundial, a llega di bisa: «It is better to be vaguely right than to be precisely wrong».
Por lo tanto nós no méster haci nos bida imposíbel y trata di tá extremadamente exacto, sino nós no ta caba nunca.
Ora a concretisá esaqui cu cifra, lo sali na cla qu e balansa tá na fabor di e colonisadó pa billones. Si nós considerá además qu 80% di e notorio Invershón Estatal Hulandés ta bolbe den sacu hulandés, anto loque ta sobra pa Antilla tá quiriwichi, limosna.
¿Consolidashón di Colonisashón vía Declarashón Final o Independencia?
Nós lo revisá aqui diferente teoría qu ta boga pa colonisashón contra independencia. Algún punto:
1. Ultimo díanan atrobe declarashón final tá tópico. Ya diferente político y ex político a presentá vía médionan di comunicashón pa papia riba esaqui. Notábel tá qu na comienso tábata papia di un cancelashón completo di nos debe nashonal, mientras awor ya tá papiando di un cancelashón di entre 60 pa 75 %. Esaqui ta nificá qu mas nunca por pretendé qu nós lo tin un punto di comienso salú después qu a caba di concretisá e separashón di e íslanan qu ta componé Antilla eliminando e structura di gobièrnu central. Nós no ta papia di autonomía pasobra pa nós tá evidente qu esey nunca a existí. Esaqui tá un consolidashón di còntròl colonial na diferente nivel. E preis qu tá pagando tá altu. Lo tin còntròl directo riba finanza público, lo tin còntròl riba husticia, lo tin còntròl riba tur compañía di gobièrnu, a pesar di e soño di nós, quere qu ta trata di un còntròl conhunto. Además, e sobrá debe lo queda cologá riba nós manera un spada di Damoclès hulandés pasobra e debe obviamente lo tá mará na e notorio sistema di interés compuesto. No menos qu Albert Einstein, e gran físico qu a desarollá e teoría di relatividad, a llega di bisa «the most powerful force in the universe is compound interest».
3. Diferente di nós a argumentá qu nós no por bira independiente. Sea nós no tá cla p’e aínda o nós no tá capás di bira independiente. Ora menshoná independencia e resultado tá un reacshón berdaderamente pánico qu tin como argumento básico qu nós lo sucumbí sin Paisnan Abóu, qu nós no tin derecho di existencia sin e presencia di Paisnan Abóu. Por lo tanto nós tá dispuesto di aceptá dominio hulandés den tur su facétanan, asta aceptá insulto y ofensa, con tal qu nós ta quere qu nós ta disfrutá di e supuesto protecshón holandés, su bentáhanan manera pasaporte etc. etc. Otro argumento fundamental tá qu presidente Chávez tin bista riba Antilla. Por lo tanto presencia hulandés tá esencial pa por defendé nós di e «bárbaro», «imperialista», «criminal» y «traficante di droga» Chávez. Inclusive ya a risca di compará Chávez cu Hitler y qu Chávez ta persiguí y eliminá su adversárionan. Por último tin e ehemplo di Haití, manera a queda uzá poco tempu pasá pa Sra. Leeflang.
Nós lo limitá nós te aqui pa por sigui cada argumento den su preposishonan falsu y demostrá contrali.
Contraagrumento
Nós no ta sirbi. Nós tá inútil. Tá nos mes falta. Nós tá corupto etc. etc. etc.
Na promé lugá corupshón no tá un monopolio antillano, especialmente si nós considerá corupshón na Paisnan Abóu manera p.e. e caso di fraude den mundu di construcshón y diferente otro caso. Cuantu caso no tábatin caba qu a gara político hulandés pa áctonan fraudulento pa después duné un bon trabóu otro caminda. Cuantu be un político hulandés no méster a baha pa después e haña un empleo lucrativo den sector privá o inclusive den gobièrnu mes como p.e. Comisario di Reina o alcalde? Recientemente a determiná qu fraude den mundu di construcshón a queda mescos pasobra esaqui tá inherente na e manera hulandés di haci nogoshi.
¿Nós ta trata di hustificá nos problémanan? Di ningún manera. Al contrario. Pero si considerá pasado y presente hulandés, si considerá historia hulandés y actualidad hulandés, anto méster llega na e conclushón preponderante qu Paisnan Abóu no tin ningún clase di autoridad moral. Corupshón den tur su fórmanan tá un problema serio, pero e no tá e problema principal.
Awor, laga nós bisa qu nós ta sali for di e situashón idílico qu nós no tá corupto, qu nós no ta practicá política partidista, qu nós no ta faborecé ningún amigu político, e situashón económico di nos país lo mehorá?
Es decir, y nós ta bolbe ripití e pregunta, den un situashón ideal caminda no tin corupshón, etc. etc., ¿«presencia» y «yudansa» hulandés lo aumentá nós actividad económico y por lo tanto producí mas entrada y asina crea real adelanto, progreso y e tan deseá bienestar?
¿Saneamentu di nós debe nashonal tambe den e caso aquí lo aumentá nós actividad económico y por lo tanto producí mas entrada y asina crea real adelanto, progreso y e tan deseá bienestar?
Simplemente Nò. Pasobra e no ta mishi cu e problema fundamental, y e problema fundamental tá e relashón desbalansá, desproporshoná, asimétrico na fabor di Paisnan Abóu y desfaborábel pa nós. Al contrario, un aumento di còntròl hulandés lo faborecé e banda hulandés aínda mas.
Tá e desbalansa aquí, e desproporshón aquí, combiná cu e echo qu 80% di Invershón Estatal Hulandés qu ta bolbe den sacu hulandés, tá e factornan principal qu nós lo no llega na progreso real, económicamente, financieramente y socialmente.
Otro arguméntonan manera e pelíguer di Chávez, qu e ta imperioso y qu e tá un Hitler latinoamericano tá fácil di desbaratá. Ta e día di awe qu no por proba qu Chávez tá imperioso y qu e que Antilla. Na promé lugá nós ta asumí algu qu no por proba, es decir qu presidente Chávez tá imperioso. No tin ningún prueba qu esey tá e caso. E caso contrali, es decir e caso di imperialismo mericano y den su rabu Paisnan Abóu, di genocidio (Iraq, Vietnam, Correa, Hapón (bòmnan atómico) sí tá probá. Sí tá probá y demostrá cu échonan histórico qu nán, Merca, Inglatera y Paisnan Abóu como organisashón criminal sí tá capas y dispuesto di bombardeá, invadí, distruí y exterminá otro pueblo sin ningún otro motibu qu e necesidad incontrolábel y incurábel di controlá, dominá y hòrta loque no ta di nán.
¿Chávez, Hitler? Pa por demostrá qu Chávez tá mescos qu Hitler méster demostrá qu entre otro tin campo di concentrashón na Venezuela o en todo caso ta incliná na esey. Esún qu quièr proba esey, tin un problema serio. En todo caso den en caso contrali, esey si tá probá. Tá probá históricamente qu mashá tempu promé qu Hitler a instituí e concepto bárbaro di campo di concentrashón, qu ya den su colónianan Indonesia, Sürnam y Antilla, Paisnan Abóu tábatin cámponan concentrashón qu tábata esencial den còntròl y deshumanisashón di hende.
Arguméntonan manera «mira Haití», tambe tá fácil di desbaratá.
Haití tá un excepshón remarcábel, pero sin embargo un excepshón. Y bisa qu Haití tá un excepshón, aunque remarcábel, tá enfatisá, demostrá, afirmá qu e regla general tá contrali, qu mayoría país manera nós, di nos grandura, íslanan manera nós, manera Barbados, Trinidad etc., etc. etc. y tambe paisnan muchu mas grandi na tamaño manera Sürnam en todo caso, sí, en todo caso no a sucumbí después di nan independencia. Especialmente Sürnam, a pesar di mil y un forma di boicot hulandés, tá señalando progreso.
Tá qu e arguméntonan aquí nós méster arma nós mes, equipá nós mes ora den discushón ta bini cu arguméntonan falsu, tantu di parti hulandés como di nos mes héndenan, qu ta paralisá nos mente y tá hiba nós continuamente den un anchi sin salida.
Nós mes héndenan den nan afán pánico continuamente falsamente ta argumentá qu nós no por bira independiente.
Pero den pasado Antilla a conocé bienestar, ta tende hende bisa. E contraargumento tá: ¿Unda el a queda antó? Por lo tanto e tábata pasahero. ¿Con bini e tábata pasahero? Pasobra e no tábata den nos mes man. Presencia di p.e. Shell tábata operá den contexto di economía hulandés y tábata principalmente un producto adishonal di economía hulandés.
¿Quen a quere qu nós ta dicidí riba Refinería Isla? ¿No tá nos patrimonio nashonal? Bijleveld a bisa qu lo no bende refinería cu Venezuela. ¿Cu qui derecho y autoridad Bijleveld ta bisa esey, si no tábata pasobra e actual structura político colonial ancrá den Statüt ta dun’é e autoridad ey?
¿Consolidashón di structúranan colonial o destino evidente berdadero?
Den e artículo Destino Evidente a exponé origen di e fundamento ideológico di desarrollo y comportamentu mericano.
Paisnan Abóu tambe conocé su destino evidente.
Calvinismo a producí su destino evidente den forma di predestinashón calvinista.
Manera Merca conocé destino evidente, qu ta forma e fundamento ideológico qu nán tá e israelítanan nobo y qu Merca tá e Israel nobo, y qu por lo tanto nán tá eligí pa nan dios pa tá doño di mundu, asina hulandés ta determiná pa predestinashón calvinista.
E ideología aquí a forma e fundamento qu nán tá hende drechi, no corupto, qu nán tin e creencia berdadero y qu nán tin un mishón na mundu.
Nán ta considerá, eligí pa Dios, qu mundu tá di nán, qu mundu cu tur su recúrsonan, tá di nán. Tambe recurso humano.
Basá riba destino evidente, predestinashón y interesnan vital, nan bienestar ta dependé di còntròl di mundu y di cosmos.[3]
E triangulo Merca-Inglatera-Paisnan Abóu tá convencí di esaqui, ta quere adén. Nán tá indicá pa Dios como administrador di su obra na mundu. Un país manera Paisnan Abóu, qu lásonan profundamente estrecho di cooperashón político, económico, financiero y militar, ta identifiqu’é completamente cu destino evidente, pasobra hustamente nan concepto di predestinashón calvinista tá nán destino evidente. P’esey nán tá miembro di e mesún organisashón. E único diferencia entre nán como miembro di e mesún organisashón compará cu Merca y Inglatera, tá nán notábel habilidad di aparentá pacífico, corecto y decente.
¿Tin un motibu mas profundo aínda qu especialmente a inducí e germánonan aquí haci, mas qu calque otro sistema colonial, opresivo y genocida, loque nán a haci pa mas qu treshen aña?
Sí, pasobra finalmente tur e papiamentu di shap aquí tocante religión/civilisashón (antes) y derecho humano/democracia (awendía), no tábatin y no tin nada di aber qu religión/civilisashón (antes) y derecho humano/democracia (awendía). ¿Con por tábata posíbel un shoah pretu di 150 millón pretu cu inján bou propagashón di cristianismo qu méster tábata símbolo di amor pa próhimo, compashón etc., etc., etc?
¿Con conciliá amor pa próhimo, compashón bou di bandera di cristianismo cu deportashón di hende, cámponan di concentrashón, genocidio manera perpetrá pa mayoría país europeo y después continuá pa imperio británico qu a queda relevá pa imperio mericano como cargadó di e bandera genocida? Te qu e día di awe. Abri wowo y observá e destrucshón total di país y hende qu tá tumando lugá na Iraq ehecutá sin compashón pa e triángulo Merca-Inglatera-Paisnan Abóu na cabés.
E motibu, e único motibu tábata y tá aínda e necesidad incontrolábel y incurábel di controlá, dominá y hòrta loque no tá di nán.
Cu e movementu ideológico y político aquí nós tin di aber qu ta ofrecebu solamente dos opshón: o subyugashón o exterminio.
No laga ningún hende bistí na flus o bistí, papiando cu bos suave, qu no ta bati man riba mesa tuma nós cabés abou. Nós tin di aber aqui cu algu totalmente diferente. Tras di e flus y e bistí ey algu totalmente diferente ta bai scondí.
¿Y esnán entre nán qu si tá di bon intenshón, qu no ta sinti nán superior, qu no tá racista, qu no impulsivamente y obligatoriamente quièr mustrabu qu bó tá menos? Sea bon biní. Cas ta abrí.
¿Colonia o soberanía?
E caminda pa Independencia no por y no méster tá basá riba emoshón, sino riba rashonalidad fundamentá cu echo y cifra qu ta demostrá nós qu nós tin tur derecho y e obligashón di tá independiente. Nós debe nos yunan, y nan yunan, esey.
Tá di máximo importancia revelá, exponé e asimetría, desbalansa, desproporshón evidente di e «relashón» entre nós y Paisnan Abóu y qu e «relashón» aquí tá ancrá den e structura político colonial di Statüt, qu tá e motibu principal qu nós no conocé progreso y desarrollo real y duradero, y qu e único caminda, e único caminda pa progreso y desarrollo real y duradero tá independencia.
Ora nós tá independiente, nós por exigí rèspèt. Ora nós tá independiente, nós no méster scucha e nònsèns di «relashón den Reino» y «lásonan histórico». Ora tá independiente, asta e burdugu méster reconocé, aunque tal bes no di curasón y cu e mesún «paternalismo histórico» inevitábel, qu independencia concretamente tá progreso. Esaqui ta e caso cu Sürnam.[4]
Independencia no tá un historia idílico sino concretamente adelanto y progreso.
¿Independencia tá un miláguer? Nò, pero e tá e factor, e condishón mínimo pa por llega na progreso y desarrollo real y duradero.
Nós ta puntra:
¿Nós quièr laga nán consolidá y sigui amplia, extendé, aumentá e structúranan colonial o nós quièr tá soberano?
¿Nós quièr sigui aceptá e asimetría, e desproporshón na fabor di Paisnan Abóu, y queda contentá nós qu filingrana y quiriwichi di cos, en bes di aceptá nós berdadero destino evidente?
¿Nós quièr sigui aceptá, persecushón, asesinato, ofensa y insulto, manera nós tá custumá ya pa mas qu treshen aña o finalmente aceptá nós lugá digno y sagrado entre tur otro pueblo líber?
¿Nós quièr sigui zapatiá den lodo di e trampa hulandés qu llama Statüt, sigui gaña nós mes qu nós lo tin algún día progreso y bienestar, o nós lo declará nós mes independiente y cuminsá traha pa progreso y desarrollo real y duradero y destino evidente berdadero?
Méster sambuyá pa caba den e lamán di libertad y cuminsá landa.
Anteriormente nós a bisa, pa papia cu José Martí y Pérez, qu nós conocé e mònster y nós a biba den su mondongo.
Nós a cuminsá abrié.
© 2008 Papiamentu Bibu
[1]. Lesa e artículo Prostitushón di Idioma.
[2]. Pa diferente aplicashón di aluminio: http://www.aluminum.org/Template.cfm?Section=Home&Template=/TaggedPage/NewsbyTopic.cfm&ICL=14
[3]. Explorashón di otro planeta pa descubrí recurso tá un echo.
[4]. Lesa e carta di e miníster hulandés Verhagen dirigí na parlamento hulandés fechá 25-1/2008.
http://www.minbuza.nl/nl/actueel/brievenparlement,2008/01/Kamerbrief-inzake-de-relatie-tussen-Nederland-en-S.html
E weblog aquí ta abrí awor pa reacshón. Tur reacshón ta someté na moderashón y solamente lo sali publicá si e "weblogístanan" ta haña qu ta trata di un reacshón constructivo (no necesariamente mester ta di acuerdo cu nos).
1/28/2008
Anuncio
Un curpa debilitá, naturalmente, ta afectá calque actividad espiritual.
Ya nós tá cendiendo motor atrobe y nós tin pendiente diferente proyecto.
Asina p.e. traducshón di e di tres canto di Divino Comedia tá na caminda.
Tambe méster caba aínda e colecshón di Alejandra Pizarnik.
Tambe nós tin pensá di traducí e buqui Breaking the Chains of Psycological Slavery di e sicólogo mericano Na'im Akbar, Ph.D. Nós ta recomendá e buqui aquí y lo trata di reseñé e simán aquí mes. Después nós lo profundisá mas riba e buqui importante aquí.
Papiamentu Bibu
1/21/2008
Martin Luther King, "Why I Am Opposed to the War in Vietnam"
Una bes nós tá dedicando e día aquí na Martin Luther King, nós a dicidí di pone otro video di je.
Papiamentu Bibu
Martin Luther King, Jr.: I Have a Dream
Awe ta Día di Martin Luther King.
Na su honor y su memoria, nós ta pone aqui e famoso discurso Mí Tin Un Soño.Martin Luther King tábata un orador dotá.
Nós ta adishoná un vínculo na transcripshón di e discurso por si acaso e calidad di zonido no tá di nivel adecuado.
Papiamentu Bibu
1/20/2008
Soleares (J.J. Slauerhoff)
solamente na hòmber duná,
y sin embargo dios e tá
y muhé catibu di bida.
*
Muhé tá solamente muhé
mientras tantu hòmber ta deseé;
¿Ma solo tambe n’ ta caba rosa
na nada sin áwaceru y serena?
J.J. Slauerhoff
(for di Soleares - VIII Soleares)
© 2008 Papiamentu Bibu
E bitácora aquí tá abrí awor pa reacshón. Tur reacshón tá someté na còntròl y solamente lo sali publicá si ta haña qu ta trata di un reacshón constructivo (no necesariamente méster ta di acuerdo cu nós).
Fado (J.J. Slauerhoff)
tur cos mí ta haña inútil y malu,
n’ tin na mundu necesidad mas altu
qu ’n poco sombra bo’i pañ’i bel’i solo?
¿O mí ta tristu pasó mí tá pocopoco,
nunca mí ta drenta mundu (g)anchu,
solamente mí conocé Lisboa na Tajo,
tambe alla mi n' t'existí pa ni’un hende,
y mí ta preferá cana bai bin sin rumbo
den e cállanan tur scur di póber Mouraria?
Alla mí ta topa cu mashá mescos qu mí
qu ta biba sin amor, pashón, speransa…
J.J. Slauerhoff
© 2008 Papiamentu Bibu
1/11/2008
Poesía Vertical XII - 36
Tambe tin espacio trahá di nada,
ámbitonan imprescindíbel pa sosegá un momentu,
ya qu di tur cos
méster sosegá un momentu.
Y tin además ciudad trahá di nada,
hende, caminda, palu,
palabra trahá di nada,
buqui, morto, amor,
mundu trahá di nada.
Si curasón ta combiná cu nán
tal bes ta cuminsá scucha un música
tambe trahá di nada,
e único qu por abri loque tá cerá,
e único qu no méster interrumpié.
Di otro banda,
ora tur cos lo tá nada,
solo lo perdurá e música ey,
nada mas qu e música ey.
Roberto Juarroz
© 2008 Papiamentu Bibu
Poesía Vertical XII - 21
Tin be ta parce
qu nós tá na centro di e fiesta.
Sin embargo
na centro di e fiesta no tin ningún hende.
Na centro di e fiesta tá bashí.
Ma na centro di e bashí tin otro fiesta.
Roberto Juarroz
© 2007 Papiamentu Bibu
1/08/2008
Canto II - Divino Comedia

(vínculo na Canto I)
Día tábata cana, y airu tur scur
na tur ser qu ta biba aqui na mundu
tábata quita cansancio; y ami so
tá’ha prepará curpa pa want’e guera
contr’e caminda y contra sufrimentu
qu sin quibucá mi mente lo evocá.
¡Oh músanan! ¡Oh altu ingenio sostenemi!
¡Oh mente q’a scirbi loque m’a mira,[1]
aqui lo manifestá bo gran noblesa!
M’a cuminsá:«Poeta qu ta guiami,
mira si mi birtud tá suficiente,
promé qu cuminsá empresa tan pisá.
Bó a conta nós qu Silvio[2] su tata
coruptíbel aínda, na e inmortal
reino cu curpa y alma a llega.
Pero si e adversario di tur malu
ta’ha cortes, pensando rib’e gran efecto
qu lo sali for di je, y quen y quico,
lo no parce indigno di hende sabí
pues je alm’i Roma, y di su imperio
den empíreo[3] como tata a scoh’ele:
quico y loque, pa quièr bisa bèrdad,
a queda stablecé como lugá sagrado,
q’e sucesor di Pedro mayó t’ocupá.
Den e biahe ’quí qu tantu bó t’alab’é p’e,
el a scucha cos qu tábata motibu
di su victoria y di papa su mántel.
Alla después e Glas di Elecshón[4] a bai,
pa bolbe trece cònfòr n’e fe allá
qu je camind’i salbashón t’e principio.
Ma ’mi, ¿paquí bai? ¿quen ta concedemí e?
Mí no tá Eneas, y ni Pablo mí tá;
ni ami ni ótronan ta hañami digno.
Pues mí ta teme, si resigná n’e biahe ’quí,
qu e caminda ey lo tá un locura.
Bó tá sabí y sa mihó en bes mí papia.»
Y mané ’sún qu n’ que loque é ta’ha que
y pensamentu nobo ta cambia pa otro,
y laga un banda loque a cuminsá,
asina m’a haci n’e ceru sucú allá,
pasó, pensando, m’a bandoná ’empresa,
qu m’a cuminsá cu demasiado purá.
«Si m’a comprondé bo palábranan bon-bon»,
fo’i magnánimo[5] a rospondé’ sombra allá,
«bo spiritu tá atacá pa cobardía;
loque mashá be strob’e ta stroba hende,
y fo’i empresa honrado é ta desviá,
mané’ bestia qu ta mira cos den sombra.
Pa bó por liberabu je miedu aquí,
lo mí bisa paquí’ m’a bin y quic’a tende
fe’i’ momentu qu duele di bó mí tah’tin.
Entre’ álmanan cologá mí tábata,[6]
y un dama[7] sant’i bunita’ llamami,
di manera qu na su òrdu m’a queda.
Mas qu strella su wówonan ta’ha brilla;
y el cuminsá papiami, suave y cla,
na su maner’i papia, cu bos angelical:
“Oh alma cortés di Mantua,
quende su fama aínda na mundu ta dura
y lo dura mientras mundu lo dura,
un amigu di mi, ma no di fortuna,
na e lomb’i ceru desolá tá wantá
na caminda, q’e que bolbe llen di miedu;
y mí ta teme q’e tá asina pèrdí,
qu muchu lat na su auxilio m’a sali,
según loque di je m’a scucha den shelu.
Bai antó, y cu palabra elocuente
y tur loque mester pa su alivio,
yudé asina, y cu esey consolami.
Mí tá Beatriz, qu ta pidibu cana,
mí ta bini je lugá unda mí que bolbe;
Amor a movemi, ta ponemi papia.
Ora bolbe den presencia di mi señor,
cu frecuencia lo mí papia bon di bó.”
E or’ey el a pausa y m’a cuminsá:
“Oh dama di birtud, a través di quende
rasa humano ta surpasá tur loque
tin den e mas chiquitu shel’i esfera,
tantu t’agradami loque bó ta manda,
qu obedecé, si ta’ha cla, ya tá lat;
Bó n’ tin qu haci mas qu abri bo deseo.
Ma bisami e razón qu n’ t’ impidibu
baha aquibou y aqui n’e centro
fo’i e lugá qu tantu bó quièr regresá.”
“Loque abo quièr sa asina completu,
brevemente lo mí bisa”, é di cu mí,
“pasobra mí no tin mied’i drenta ’qui ’den.
Miedu solo mester tin je cosnan allá
qu tin e poder di haci otro daño;
sobrá cos nò, pues miedu nán no ta causa.
Dios den su gracia di tal forma’ trahami,
qu bo miseria n’ ta mishi mes cu mí,
ni vlam je candela aquí t’asaltami.
Dama gentil den shelu qu ta lamentá
p’e ’mpedimentu ’qui, pa cua ta mandabu,
‘sin’e duru huicio alla’riba ta quibra.
Den su súplica el a pidi pa Lucía
y é di: “Awor mes bo devoto mester
di bó, y abo n’é mí tá encomendá.”
Lucía qu t’aborecé sufrimentu,
a lanta bai y bin caminda mí tah’ta
sintá jis banda di e Raquel[8] antiguo.
“Beatriz” é di, “berdadero ’labanz’i Dios,
¿paqui n’ yuda é q’asina tantu stimabu,
y pa bó fo’i tur bulgar a hala quita?[9]
¿N’ ta scucha antó e doló di su llorá?
¿N’ ta mira qu é morto ta menasá
den e torente qu lamán n’ ta superá?
Na mundu n’ tá’tin ni’ún hende tan lihé
buscando bon y huyendo pa desgracia,
mane’ mí, or’ e palábranan ‘quí m’a scucha.
Purá m’a baha bin fo’i mi stul bendishoná
confiando den bo discurso honesto,
qu ta honrabu y esnán qu a scuch’é.”
Después je palábranan aquí qu é di,
llorando, wówo na brillo el a bòltu,
loque tur purá a ponemi sali bin.
Y maner’ é tá’ha que cerca bó m’a bin:
m’a rescatabu dilanti je fiera ‘llá;
q’a còrt’ e breve subid’i ceru bunita.
¿Tá quico antó? ¿Paquí, paquí bó ta duda?
¿Paquí’ tantu cobardía tin den bo pechu?
¿Paquíco no tin curashi y audacia?
¿Pues bó tras n’ tin tres dama bendishoná
qu den corte di shelu pa bó ta wac,
y mi palabra tantu bon ta primintí?»
Manera flornan den e friu di anochi
ta dobla y cera, y ta bolbe lanta,
t’abri ’trobe ora solo cai riba nán,
asina m’a haci cu mi balor cansá,
y tantu curashi bon a cende curasón,
qu m’a cuminsá mané’ hende cu valor:
«¡Oh es tá piedoso esún qu ta yudami!
¡Y abo, cortés, q’a obedecé mesora
e palábranan di berdad q’el a bisabu!
B’a disponé mi curasón cu tantu deseo
je aventura, q’e palábranan ’quí di bó
qu na e promé propósito m’a bolbe.
Laga nós bai, pues mi deseo tá mané’ di bó.
Sea mi guía, mi señor y mi maestro.»
Asina m’a bis’é y el a cuminsá
drenta un caminda shimarón y pisá.
© 2008 Papiamentu Bibu
[1] Un di e tantu metáforanan bunita di Dante. Nos mente o memoria ta registrá y warda tur loque nós ta mira.
[2] Silvio tá tata di Eneas. Mira Canto I.
[3] Shelu o firmamentu.
[4] Glas di Elecshón tá San Pablo.
[5] Noble. Magnífico. Excelente.
[6] Virgilio tábata entre e álmanan den Purgatorio, cologá entre e deseo di mira Dios y su falta di speransa di logré.
[7] Ta trata di Beatriz, Dante su gran amor.
[8] Raquel, muhé di Jacob, ta representá bida contemplativo, y p’esey e tá sintá banda di Beatriz.
[9] Pa amor na Beatriz, Dante a apart’é for di poétanan vulgar, y a dedicá su tempu na canta na su amada cu poémanan excelso.
1/07/2008
E Promé Declarashón di Antilla
Na palabra un patriota antillano den reunión plenario qu ta tene su Declarashón di Antilla.
Mí ta gradicí tur hende presente qu tá asistiendo na un reunión asina importante, den un tempu qu nós como antillano tá pará dilanti di un momentu crucial den nos historia.
Na caminda pa e reunión aquí pensando riba e momentu aquí, mi sintí a cai riba e palábranan histórico di José Martí, qu a bisa: «Tá e ora di fòrnunan y jis méster mira lus.» Pues nós tá pará na e momentu ey. Y nós méster tuma un decishón definitivo den nos historia y cohe e rumbo berdadero pa llega na consagrashón di tur pueblo, e consagrashón sagrado qu llama libertad.
Relashoná cu esaqui mí quièr a llama un bon biní especial na Brinkman di PVV quende ta apoyá nós completamente den e meta sagrado y enaltecé aquí.
Brinkman, mí sa qu bó no ta gusta nós, y mí sa qu preferiblemente lo bó no quièr tin nada mas di aber cu nós, preferiblemente mañán si esey tábata posíbel. Mí humanidad ta impidimi expresami den e mesún palábranan. Pues, lo mí atentá contra mi propio consenshi si mí bisabu qu mí no ta gustabu, menos odiabu. Ningún di dos. Sin embargo mí ta gradicibu pa bo honestidad den e asuntu aquí, pasobra asina nós tur dos sa con atendé cu otro. Pues abo no quièr tin nada mas di aber cu mí, y ami no quièr tin nada mas di aber cu bó. Tá mas qu claro qu si nós papia di «no que tin nada masa di aber cu otro», nós ta referí na e relashón di colonisadó y colonisado. Nos humanidad, y mí ta quere, nò, mí tá convencí qu Brinkman tá di acuerdo cu mí, ta obligá nós di sigui atendé cu otro a base di rèspèt.
Aqui cu mi presente, no sin razón mi compañéronan antillano a sinti nán ofendí pa e palábranan qu den pasado Brinkman, y tambe su lider político, Wilders a expresá. Y no sin rasón mi compañéronan a exigí qu Brinkman ta distanci'é públicamente di su declarashonan admitiendo qu su palábranan a ofendé nós como antillano y a ofendé nos dignidad.
Ami, contrario na mi compañéronan, no ta quere qu tá necesario quBrinkman ta ofrecé disculpa públicamente. Manera ya m’a exponé, al contrario, mi tá contentu y mí ta gradicí Brinkman pa su honestidad. Mas qu nunca tá obvio qu nós no tá destiná pa tá huntu cu otro, a pesar di e último treshen áñanan. Pues, mí ta quere qu tur hende lo tá di acuerdo cu mí si mí constatá aqui y awor qu tábata un matrimonio fòrsá, y un matrimonio fòrsá sin amor no por sigui. Y manera dos persona madurá, méster llega na e decishón, aunque probablemente den cierto sentido penoso, di sali for di otro cu un bon entendimentu.
Relashoná cu e palábranan di Brinkman, pa mayoría di nós denigrante y ofensivo, lo mi quièr bisa lo siguiente. Si mí bisa qu mí tá contentu y agradecidu qu Brinkman lo quièr parti for di nós, na mes momentu mi tá decepshoná qu sobrá político hulandés, si realmente nán tábata contra su palábranan, no a amonestá Brinkman y ponele na su lugá. Si nán, e otro políticonan hulandés, a forma un unidad día Wilders a rabia cu nan reina, anto méster por a spera qu nán, e otro políticonan hulandés, lo a para Brinkman y Wilders ora a ofendé nós.
E ofénsanan aquí tá pan di cada día ya pa mas qu treshen aña. Como ilustrashón mí ta duna algún reacshón for di e revista digital Elsevier den relashón cu Wilders su remarque tocante bendemente di Antilla. Nós ta tuma Elsevier como ehemplo, pasobra un revista manera Elsevier tá representativo pa Hulanda. E tá representativo pa con hulandés ta pensa di nós:
Wat er ook gebeurd,de antillen blijven in alle opzichten een hopeloos bodemloze put....,voor ons...,zolang wij er ons mee bemoeien!
Na papiamentu:
Quico qu pasa, Antilla den tur sentido ta queda un pos sin fondo sin speransa..., pa nós..., tantén nós ta interferí.
Gatverdamme, wat zijn witmannen als Willibrord van Beek toch een mietjes (excuses aan homo's voor dit taalgebruik) , en nog VVD óók. Het loopt Willibrord dun tussen de billen, bang als ie is voor die boevenbende in de Tropen. Wat wordt Nederland toch geregeerd door een zooitje zakkenvullend triefel!
Na papiamentu, y aqui mi quièr ofrecé mi disculpa pa algún palabra, pasobra nan uzo den parlamento no ta pèrmití. Sin embargo méster traducié corectamenter:
Caraho, hesú macámbanan manera Willibrord van Beek ta mané maricu stinqui (mi disculpa na homosexualman pa e lenguahe aquí), y VVD pa colmo. Willibrord su caca ta bira tòdi, pa e miedu qu e tin di e sèt di criminal na Antilla. Hesú Hulanda tá goberná pa un sèt di sinbèrguensa qu ta llena sacu.
E dos citádonan aquí tá ehemplar pa e sobrá casi doshen remarque riba e página-web di Elsevier.
Y finalmente unu asta ta deseá nos un idílico defunshón:
Wat zou het mooi zijn als de zeespiegelstijging waarover menigeen het heeft vooral rondom de Boven- en Benedenwindse Eilanden plaats vindt en zich razendsnel voltrekt.
Na papiamentu: Lo ta bunita si subida di e nivel di lamán qu tantu hende ta papia di je, especialmente rònd di e íslanan antillano ta tuma lugá y ta culminá rápidamente.
E único detalle qu ta falta tá qu e nivel di awa lo a subi cu un bunita bahada di solo. Ma bon, m’a lesa tur y m’a comprondé qu e momentu a llega. Y atrobe tá evidente, sin ningún clase di restricshón, con y quico hulandés ta pensa di nós.
Por lo tanto: Considerando e echo qu e otro políticonan hulandés, for di izquierda te derecha, for di SP pasando pa PvdA, D66, CDA, tur e partídonan cristián conservador y VVD no a contradecí Brinkman, ni a amonest’é, te pa nán a ponele na su lugá, nán, e otro políticonan hulandés, tá:
1. primariamente sospechoso di ta apoyá e pensaméntunan di Brinkman.
2. secundariamente complicé den apoyá e pensaméntunan di Brinkman, qu algún di nós a considerá mashá ofensivo y por lo tanto ta identificá nán cu e pensaméntunan aquí.
3. Por lo tanto nán, e sobrá políticonan hulandés, ta reconocé den e pensaméntunan di Brinkman un ideología cu cua nán ta simpatisá completamente y plenamente.
Por lo tanto, bisa qu den reino nós tá igual mientras ta apoyá plenamente e expreshonan di Brinkman ta contradecí otro. Esaqui, pa bisé diplomáticamente, no ta cuadra cu bèrdad.
Sin embargo den tur scuridad, sémper tin un lus qu ta brilla.
Caminda Brinkman tá honesto, nán, e otro políconan hulandés, ta pensa mescos pero ta profesá contrali. Por lo tanto, y aqui nós no por sigui balia tambú mas rònd di e asuntu aquí: nán, e sobrá políticonan hulandés, ta bende mentira pa bèrdad, y esey tá pió.Y nós tá aqui pa papia bèrdad. O manera José Martí, e apòstel di independencia cubano a bisa: «palabra no tá pa tapa bèrdad, sino pa bisé.» Y nós sa con durante mas qu treshen aña a tapa bèrdad, a tapa y trapa e único bèrdad y derecho qu cada pueblo tin: libertad.
Sin embargo den tur scuridad, sémper tin un lus qu ta brilla.
Recientemente Schinkelshoek di CDA a bisa na Z86 qu si nós quièr sali (for di reino), anto no tá problema. Conpatriótanan bóso a tende e conseshón qu un representante di e partido mas grandi di Paisnan Abou a haci: no tá problema. No tin ningún clase di obheshón pa cu nos libertad y independencia. Ma banda di su conseshón, Schinkelshoek a haci un confeshón. Sí, pasobra tambe el a bisa qu si nós quièr queda den reino, anto nós méster comportá nós según nan réglanan di cas.
Pues el a confesá qu igualdad no ta existí den reino. Por lo tanto, e igualdad qu nan reina a papia di je durante y después di dos guera mundial, y e igualdad qu Statüt ta menshoná tá un mentira. Esey ta nificá qu nada a cambia den e último treshen áñanan. Es decir, qu nós autonomía tábata un engaño y qu sémper nós tábata un colonia. Schinkelshoek mes a confesá: nós méster comportá según nan réglanan di cas. Sémper nós méster a comportá según nan réglanan di cas. Y nós sa muchu bon quico esey e nificá den tempu di sclabitud, nós sa muchu bon quico el a nificá 30 di mei 1969, y nós muchu bon quico esey ta nificando aínda: e generashón promé qu nós aínda méster a canta: Wien Neerlands bloed in d' aders vloeit van vreemde smetten vrij. ¡Sí, nos mes héndenan méster a canté! ¿Quen tábata e smetten-nan ey, e pèsternan ey antó? No tá nós mes? Y no tá di nós nán quièr cuida nán mes pa no queda «contaminá»?
Pa no ocupá nos coléganan di Paisnan Abou muchu qu palábranan qu ta cue demasiado buelo, pasobra nós sa qu nán tá rashonal y al caso y no tin mashá afinidad pa muchu papiamentu, nós ta proponé lo siguiente:
Basá riba e echo qu tin un consenso creciente qu e único caminda tá e caminda di un separashón, den otro palabra nos libertad y nos independencia, y mirando e echo qu nós a llega na e conclushón qu mas qu treshen aña di matrimonio fòrsá no a resultá den un mayor compreshón, y por consiguiente, mas harmonía y cooperashón y rèspèt mutuo basá riba igualdad, sino al contrario: mas qu treshen aña méster a soportá un di e sistémanan di colonisashón mas cruel, explotashón, cámponan di concentrashón y mas explotashón y ofensa tras di ofensa.
Ta proponé lo siguiente:
1. Qu Paisnan Abou ta reconocé qu libertad tá e derecho sagrado di cada individuo y cada pueblo.
2. Qu Paisnan Abou ta reconocé nos libertad y independencia.
3. Qu ta negoshá a base di rèspèt riba tur asuntu relevante na calque separashón.
4. Qu Paisnan Abou ta reconocé su pasado pretu y ta aceptá qu a sclavisá un pueblo contra su boluntad y qu e abundancia qu e structura ey a producí y tá produciendo aínda pa nán, pagá cu nos sánguer, e sánguer di nos antepasádonan, tábata y tá aínda nan Edad di Oro. Por lo tanto, tá mas qu hustu qu nós ta compartí adecuadamente den e abundancia ey. Por lo tanto lo negoshá riba un compensashón adecuado.
Conpatriótanan, amígunan y coléganan di Paisnan Abou, y aqui mi quièr ripití y reafirmá e palábranan di José Martí: «Tá e ora di fòrnunan y jis méster mira lus.» O manera nos rumán Marcel Kross den un analogía precioso na Martí a abisa: «Tá e ora di bèrdad, jis méster mira libertad.»
Amígunan, antillánonan, conpatriótanan, Martí a bisa: «Patria tá humanidad.» Patria tá caminda e lombrishi di nos antepasádonan tá derá. Amígunan, patria tá libertad. Ma patria tá tambe traha duru pa por cosechá mañán. Patria tá tambe rèspèt pa nos rumán y nos próhimo. Patria tá tambe rèspèt pa esún qu ta pensa diferente, qu ta quere diferente. Rumanan, patria no tá algu gratuito, sino trabou duru pa na promé lugá por sigui sigurá porvenir di nos yunan, pasobra e mundu di mañán tá di nán. Ma mundu di mañán ta dependé di e mundu di awe. Y e mundu ey tá di nós tur qu ta carga curasón pa nos patria. Y asina llená di rèspèt propio, balor y optimismo nós lo pone e promé paso riba tera líber, den e convicshón profundo qu solamente trabou duru y honrado y sacrificio lo duna e frútanan di mañán.
Antilla, 7/1/2008 – 19:45
Papiamentu Bibu
1/02/2008
«Wie Zwijgt Stemt Toe»
A primera bista ta parce qu e «unión» entre nos políticonan tá adecuado. Pues obviamente, aunque tá den e caso aquí, por fin ta forma un bloque contra … sí, ¿contra quico o quen realmente? ¿Contra política baholandés en general o un partido en específico? Nós ta haci e pregunta aquí, pasobra recientemente tambe Bijleveld a ofendé nós, y nós no a mira e mesún «unión» pa cu Bijleveld. Si nós realisá nós qu enter e declarashón final tá un gran ofensa contra nos dignidad, ¿anto unda nos «unión» a queda? Laga nós, pa e biaha aquí, no papia di treshen aña di «ofensa».
Laga nós bolbe na principio. Tá lógico qu política antillano tá forma un «unión» contra PVV y su secuasnan. ¿Ma nós so méster a forma un «unión», o a lo menos un bos di protesta contra loque a bisa di nós?
No tá e sobrá políticonan baholandes qu tambe mester a tuma posishón den esaqui? E supuesto políticonan «corecto» qu no tá colonial, qu no tá racista, qu no ta discriminá, qu no tá intolerante?
¿No tá e políticonan corecto aquí qu méster a tuma posishón y bisa: «Bóso, PVV, a insultá, a ofendé nós miémbronan caribe di Reino di Paisnan Abou. Considerando e echo inaceptábel aquí, y considerando qu, basá riba igualdad di Statüt, basá riba deréchonan humano universal qu ta dicta qu tur hende a nace igual, qu boso di PVV, colectivamente y públicamente méster declará qu e declarashonan hací recientemente y den pasado a ofendé nos rumanan antillano, y qu boso declarashonan ta ofendé dignidad di cada antillano. Por lo tanto, bóso como PVV y su miémbronan méster ofrecé boso disculpa públicamente.»
¿Nós a bai muchu leu? Pues nò. E echo qu sobrá político «corecto», for di izquierda te derecha, tá queda quetu, ta haci nán na promé lugá sospechoso, na di dos lugá cómplice y na di tres lugá ta desenmascará nan naturalesa racista real. Es decir, qu nán ta pensa méscos. PVV y su secuasnan siquiera tá honesto y ta bisa exactamente loque nán ta pensa. P’esey nós méster tá contentu, pasobra asina e enemigu ta duna cara, e mes. Nós no méster hacié mas. Mientras tantu e fariséonan, e hipócritanan di e otro partídonan ta queda queta y ta consentí. O pa bisé den nan mes idioma: «wie zwijgt, stemt toe.»
Papiamentu Bibu
Trabounan y Anóchinan (Cap. III)
III
RÉNCHINAN DI SHINISHI
Na Cristina Campo
Tá mi bosnan cantando
pa nán n’ canta,
e boca-tapanan tur shinishi na manicé,
bistinan di para tur desolá den áwaceru.
Tin, den espera,
un rumor na lila quibrando.
Y tin, ora día llega,
un partishón di solo den sólonan pretu chiquí.
Y ora tá nochi, sémper,
un tribu di palabra mutilá
ta busca asilo den mi garganta,
pa nán n’ canta,
e funéstonan, dóñonan di silencio.
MARDUGÁ
Sunú soñando un anochi solar.
M’a sosegá díanan animal.
Bientu cu áwacera ta pagami
manera un candela, manera un poema
scirbí na muralla.
OLOSHI
Dama mashá chiquitu mes
qu ta habitá den curasón di un para
ta sali na manicé pa pronunciá un sílaba
NO
NA UN LUGÁ PA HUI
Espacio. Gran espera.
Ni’un hende ta bin. E sombra aquí.
Duné loque tur:
nificashonan sòmber,
no asombrá.
Espacio. Silencio ardiente.
¿Qui tin entre sómbranan?
FRONTÉRANAN INÚTIL
un lugá
mi n’ ta bisa un espacio
mi ta papia di
quico
mi ta papia di loque no tá
mi ta papia di loque mi conocé
tempu nò
jis tur instante
amor nò
nò
sí
nò
un lugá di ausencia
un ilu di miserábel unión
E CURASÓN DI LOQUE N’ TA EXISTÍ
no entregami
tristísimo mei-anochi,
n’e impuro mèrdía blancu
E GRAN PALÁBRANAN
Na Antonio Porchia
aínda no tá awor
awor tá nunca
aínda no tá awor
awor y sémper
tá nunca
SILÉNCIONAN
Morto sémper den banda.
Mí ta scucha su papiá.
Jis mí ta scucha mí mes
MÍ TA PIDI SILENCIO
… canta, lastimada mía
Cervantes
aunque tá lat, tá anochi,
y abo no por.
Canta manera nada lo no a pasa.
Nada ta pasa.
CAI
Speransa nunca di nobo
den un bai bin
di nòmber, di figura.
Un hende a soña mashá malu,
un hende a consumí pa eror
e distáncianan lubidá.
FIESTA
M’a deplegá mi orfandad
riba mesa, manera un mapa.
M’a pint’ e itinerario
pa cu mi lugá na bientu.
Esnán qu llega lo n’ topami.
Esnán qu mi warda no ta existí.
M’a bebe licornan furioso
pa transmutá e cáranan
den un ángel, den glas bashí.
WÓWONAN ABRÍ
Na lloramentu un hende ta midi
e extenshón di manicé.
Un hende ta puñalá cusinchi
en busca di su imposíbel
lugá di sosiego.
CÁMBER SO
Si bo tribi sorprendé
e berdad di e muralla bieu aquí;
y su scernan, su quibranan,
formando cara, esfinge,
man, clepsidra,
seguramente lo bin
un presencia pa bo sed,
probablemente e ausencia aquí
qu ta bebebu lo laga cai.
Alejandra Pizarnik
© 2007 Papiamentu Bibu
12/31/2007
Un Felís Aña Bendishoná
Pues aqui poco ora nós lo drenta un aña nobo. Pa nós otro aña no ta nificá mashá. Tá simplemente un día mas. Loque pa nós ta parce importante, pa otro no tin nificashón. Asina e aña nobo hudiú tá diferente for di e aña nobo chinés. Y esún chinés na su turno tá diferente for di esún mòslem.
Y manera loque nós a caba di bisa, tá relativo, asina religión tambe tá relativo. Es decir, tur según nan doctrina, ta mustra e caminda. Ningún tin e bèrdad absoluto, o e caminda berdadero, den su man. Cada unu ta forma un parti di e espectro total. Y por lo tanto tur méster trata otro cu rèspèt. No tolerancia, sino rèspèt. Y rèspet ta cuminsá caminda otro persona no necesariamente méster quere den bo religión, y caminda, exento di mil y un advertencia apocalíptico, no ta trata di imponé bo dogma religioso.
Nos compañera di bida tá profundamente religioso. Un cristián berdadero qu ta biba su fe cu palabra y cu echo. Y aunque nós no ta afiliá y no ta sinti afinidad pa ningún religión, nós ta admir’é pa, no solamente su fe inquebrantábel, sino mas aínda e echo qu tur día atrobe e ta bib’é y expres’é cu echo.
Riba tur esaqui pa nós, y solamente pa nós, tin un bèrdad, esún bèrdad, qu ora ta bib’é plenamente, tur otro faceta den bida ta haña y realisá nan berdadero dimenshón, y esey tá libertad humano. Ora nós lo tá líber, nós lo sinti e dignidad qu tur otro ser humano líber ta sinti. Ora nós lo tá líber, nós lo tin nos mes destino den nos man.
No e libertad bashí qu e apologétanan mericano y baholandés ta predicá mientras nán ta sigui chica hende, sigui oprimí hende, sigui hòrta hende, invadí, bombardiá y exterminá bou mil y un pretexto di mercado líber, derecho humano y e «American way of life» asina deseá.
Nós tá papiando di e libertad caminda nós mes ta dicidí quico haci cu nos patria, con goberné, con cria nos yunan. E libertad di tuma e decishón, finalmente, qu papiamentu tá nos idioma, e único idioma y vehículo qu lo hiba nos na e desarollo deseá. Caminda nós no ta confundí libertad berdadero cu e posibilidad di por core den un SUV di shenmil florín o por haci loque nós que. Nos no ta envidiá e «American way of life». Pa nós solamente ta conta un bida dedicá na futuro di nós patria. Caminda e interesnan di patria tá na promé lugá.
E argumento qu Antilla no quièr bira soberano pasobra un mayoría no que, no ta quita, manera Marcel Kross a formul’é, qu e tá e único bèrdad pa llega na plenitud den bida. Tur pueblo tin e pleno derecho na libertad. Y e no ta quita e derecho individual di sigui lucha pa libertad, aunque un mayoría no ta mira lus aínda. Además, según Marcel Kross, sémper den historia un minoría, consciente di e derecho y bèrdad aquí, ta tuma iniciativa y tá e minoría aquí ta iluminá mayoría, qu lo sigui después ora e comprondé qu e derecho y bèrdad aquí tá e único caminda pa llega na dignidad humano.
Na esaqui, humildemente, Papiamentu Bibu quièr aportá. Nós que mira nos compatriótanan llega na e máximo grado di consenshi y dignidad. E grado máximo qu ta hiba nós na e convicshón qu nós mes por goberná nós mes y a la bes biba den harmonía y cooperashón qu tur nashón cerca y leu for di nós. Nós a llam’é independencia den interdependencia. Un país soberano qu tin su mes representante na Nashonan Uní y embahádanan, según presupuesto permití, na paisnan cu cua nós quièr cooperá. Caminda nós finalmente tá convencí qu por formulá loque nós que na papiamentu, basta nós que: literatura y poesía, ma tambe matemática, química, física y astrofísica. Esey ta Destino Evidente berdadero y humano. No esún qu tin como único meta bo subyugashón o bo exterminio.
José Martí, e apóstel di independencia cubano a bisa na un momento clave den e lucha pa independencia cubano «Es la hora de los hornos y no se ha de ver más que la luz».
Pues awor nós ta pará na e momento ey. Jis méster sigui mira e lus di libertad. Pa dilanti, pa dilanti, sémper pa dilanti.
Un felis aña bendishoná.
Papiamentu Bibu
12/30/2007
Destino Evidente
Na 1839 e publicista mericano llamá John O’Sullivan a publicá un artículo qu después a crea un bida nobo bou di e título Manifest Destiny. O sea Destino Evidente o Destino Manifiesto. Loque ta sigui aqui tá realmente un abstracto di otro artículo titulá The Great Nation of Futurity (The United States Democratic Review, Volumen 6, Edishón 23, pag. 426-430). Na e siguiente vínculo por haña un facsímil di e artículo original.
http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/moa-cgi?notisid=AGD1642-0006-46
Destino Evidente tá formulá e filosofía pa cua consciente y subconsientmente, Merca a bira loque e tá awor. E tá e fundamento filosófico, sicológico y consecuentemente ideológico qu a permití un grupo cuminsá colonisá tera di otro hende for di día qu e barcu Mayflower a descargá e peregrínonan (Pelgrim Fathers) na 1620 y qu posteriormente a conducí (después di nan guera di independencia contra Inglatera) na e expanshón occidental. Esaqui a resultá den destrucshón di tríbunan inján y genocidio. Tambe el a resultá den «anecshón» di Florida, cumpramentu di Oregon, guera di invashón y ocupashón di México.[1] Ma tambe e tá e fundamento di Doctrina di Monroe, Roosevelt su corelario na e doctrina di Monroe y Kennedy su New Frontier. E lista tá largu. Nós lo nombra aqui algún:
· Guera spañó-mericano (ocupashón di Filipinas, Cuba, Puerto Rico, Guam, íslanan Carolina)[2]
· Separashón di Panamá for di Colombia
· Invashón di República Dominicano
· Invashón di Grenada
· Invashón di Somalia
· Guera contra Corea
· Guera contra Vietnam
· 1º guera contra Iraq
· Guera contra Afganistán
· 2º Guera contra Iraq
Nós ta boble ripití: esaqui tá un lista mashá limitá di tur e guéranan, intervenshonan, asesinátonan (p.e. Salvador Allende y Ernesto Guevara) etc., etc. ¿Paquico tantu guera, intervenshón, invashón y asesinato? Pues si nós quièr comprondé historia moderno y en especial hegemonía mericano (den combinashón qu su aliado Inglatera y su vasallo fiel Paisnan Abou), anto nós mester tin conocementu adecuado di e documento aquí. Di esaqui calque líder latino-americano tá consciente y tá na su punta di lenga ora ta atendé cu imperialismo mericano.
Promé qu nós sigui, nós lo laga na palabra, den su mes idioma, e senador Albert Jeremiah Beveridge (6/10/1862, Highland County, Ohio – 27/4/1927, Indianapolis, Indiana) den dos citado:
1. «The Philippines are ours forever… And just beyond the Philippines are China’s illimitable (limitless) markets. We will not retreat from either. We will not repudiate our duty in the archipelago. We will not abandon our opportunity in the Orient. We will not renounce our part in the mission of our race, trustee under God, of the civilization of the world. The Pacific is our ocean… Where shall we turn for consumers of our surplus? Geography answers the question. China is our natural customer… The Philippines give us a base at the door of all the East… No land in America surpasses in fertility the plains and valleys of Luzon. Rice and coffee, sugar and cocoanuts, hemp and tobacco… The wood of the Philippines can supply the furniture of the world for a century to come. At Cuba the best informed man on the island told me that 40 miles of Cuba's mountain chain are practically mountains of coal… I have a nugget of pure gold picked up in its present form on the banks of a Philippine creek… My own belief is that there are not 100 men among them who comprehend what Anglo-Saxon self-government even means, and there are over 5,000,000 people to be governed. It has been charged that our conduct of the war has been cruel. Senators, it has been the reverse… Senators must remember that we are not dealing with Americans or Europeans. We are dealing with Orientals.»
2. «God has not been preparing the English-speaking and Tectonic peoples for a thousand years for nothing but vain and idle self-admiration. No! He has made us the master organizers of the world to establish system where chaos reigns… He has made us adepts in government that we may administer government among savages and senile peoples. Theodore Roosevelt, John Cabot Lodge, and John Hay, each in turn, endorsed with a strong sense of certainty the view that the Anglo-Saxon [Americans] was destined to rule the world. Such views expressed in the 19th century and in the early 20th century continues to ring true in the minds of many non-Indian property owners. The superiority of the "white race" is the foundation on which the Anti-Indian Movement organizers and right-wing helpers rest their efforts to dismember[3] Indian tribes.»
Tá e filosofía aquí ta forma e fundamento qu Merca tá eligí pa Dios, qu nán ta e Israel nobo, e tera prometí nobo, y qu nán ta e israelítanan nobo. Nán tin e orden divino di goberná mundu na nan parecer.
Tá mas qu claro qu ora nós ta papia di Merca den e contexto aquí, nós ta papia en esencia di e mericano prostestant blancu. Den e contexto aquí p.e. e «mercenario» y «mayordomo» Colin Powell no ta conta. Mescos ta conta pa e «criá» Condoleeza Rice qu solamente ta drenta den e gran sala di e mericano blancu via e porta di patrás (porta di servicio). Tur tá desechábel y ora no tá necesario mas, nán lo bolbe sali for di e mesún porta, sin honor, manera a pasa cu Colin Powell.
Nós ta lagué te aqui. Den futuro nós lo profundisá mas riba e pensamentu aquí.
DESTINO EVIDENTE
Considerando qu pueblo mericano a derivá su origen for di diferente otro nashón, y considerando qu e Declarashón di Independencia Nashonal tá completamente basá riba e gran principio di igualdad humano, e échonan aquí por lo tanto ta demostrá inmediatamente nos posishón desconectá relashoná cu calque otro nashón; qu nós, realmente, tin mashá poco vínculo cu historia pasado cu calque un di nán, y menos aínda cu antigüedad, su glórianan, o su crímenan. Al contrario, nos nacementu nashonal tábata e comienso di un historia nobo, formashón y progreso di un sistema político no purbá, qu ta separá nós for di pasado y ta conectá nós solamente cu futuro; y te caminda ta concerní e desarrollo completo di e deréchonan natural di hende, den bida moral, político y nashonal, cu certesa nós por asumí qu nos país tá destiná pa tá e gran nashón di futuro.
E tá destiná na esey, pasobra e principio riba cua un nashón tá organisá ta fiha su destino, pues esún di igualdad tá perfecto, universal. E ta presidí den tur operashón di mundo físico, y e tá tambe e ley di consenshi di alma – e dictádonan auto-evidente di moralidad, qu ta definí cu exacitud e deber di hende pa cu hende, y consecuentemente e deréchonan di hende como hende. Ademas, e archívonan verás di calque nashón ta proveé evidencia abundante, qu su felicidad, su grandesa, su durashón, tábata sémper na proporshón cu igualdad democrático den su sistema di gobernashón…
¿Cua amigu di libertad humano, civilisashón, perfecshón. lo quier laga su bista cai riba e pasado histórico di monarquíanan y aristocracíanan di antigüedad, y no deplorá qu calque día nán a existí. ¿Cua filántropo por contemplá opreshón, crueldad y inhusticia imponé pa nán riba másanan di hende, y no bira cara di horor moral pa loque el a mira den retrospecto?
Merca tá destina na áctonan mihó. Tá nos gloria sin paralelo qu nós no tin ningún reminiscencia di cámponan di batalla, si no tábata den defensa di humanidad, di e oprimídonan di tur nashón, di e deréchonan di consenshi, e deréchonan di manumishón.[4] Nos archívonan no ta describí ningún escena di matansa hororoso, caminda a hiba miles di hende pa asesiná otro, idiótanan y víctimanan di reynan, aristócratanan, demóñonan den forma humano llamá héroe. Nós tábatin patriota pa defendé nos hogarnan, nos libertadnan, pero ningún aspirante na corona o trono; ni pueblo mericano algún día a sufri pa queda guiá pa e ambishón perverso di despoblá tera, extendé desolashón tur caminda, y qu un ser humano lo por queda poné riba un stul di supremacía.[5]
Nós no tin ningún clase di interés den escénanan di antigüedad, sino solamente como lecshón pa evitá casi tur nan ehémplonan. Futuro expansivo tá nos arena, y di nos historia. Nós tá drentando su espacio inexplorá, cu e berdadnan di Dios den nos mente, obhétonan beneficioso den nos curasón, y cu un consenshi cla no manchá pa pasado. Nós tá e nashón di progreso humano, ¿y quen lo que, quen lo por, pone límitenan na na marcha pa dilanti? Providencia tá cu nós, y ningún poder terestre lo por. Nós ta mustra riba berdad eterno na e promé página di nos declarashón nashonal, y nós ta proclamá na e millonan di otro téranan, qu «pórtanan di fièrnu» — e podernan di aristocracia y monarquía — «lo no prevalecé contra nán».
E futuro sin límite y di gran alcance lo tá e época di grandesa mericano. Su área magnífico di espacio y tempu, e nashón di mashá nashón tá destiná na manifestá na humanidad e excelencia di prinpípionan divino; establecé na mundu e tèmpel mas noble na mundu hamás dedicá na Todopoderoso — Sagrado y Bèrdad. Su vlur lo tá un hemisferio — su dac e firmamentu di shélunan llená di strella, y su congregashón un unión di mashá república, incluyendo millones di hende, llamando, qu no tin ningún hende como doño, sino goberná pa Dios su ley natural y moral di igualdad, e ley di hermandad — «di pas entre hende di bon boluntad»…
Sí, nós tá e nashón di progreso, di libertad individual, di manumishón universal. Igualdad di derecho tá e punto central di nos unión di estado, e gran ehemplo di igualdad corelativo entre indivíduonan; y mientras bèrdad ta iradiá su splendor, nós no por haci un paso atrás, sin disolvé esún y tumba e otro. Nós méster sigui pa dilanti pa cumpli cu nos mishón — pa llega na desarollo completo di e principio do nos organisashón — libertad di consenshi, libertad di persona, libertad di comercio y finan empresarial, universalidad di libertad y igualdad. Esaqui tá nos máximo destino, y su carácter eterno natural, inevitábel mandato di causa y efecto qu nós tin qu cumpli cun’é. Tur esaqui lo tá nos futuro historia: establecé na mundu diginidad moral y salbashón di hende — bèrdad inalterábel y benevolencia di Dios. Pa e mishón bendishoná entre e nashonan di mundu — qu tá privá di e bèrdad aquí qu ta duna bida — Merca a queda eligí. Y su altu ehemplo lo destruí y caba cu e tiranía di reynan, hirárcanan y oligárcanan, y lo hiba e bon nóbonan di pas y bon voluntad caminda awor cantidadnan grandi ta soportá un existencia apenas mas envidiábel qu esún di bestia den cunucu. ¿Quen, antó, quièr duda qu nos nashón tá destiná na tá e gran nashón di mundu futuro?
[1] Algún mericano blancu asta a papia di anecshón di México completo.
[2] Aínda Puerto Rico y Guam tá teritórionan ocupá pa Merca.
[3] Desintegrá.
[4] E acto di duna libertad na un catibu.
[5] Aqui nós quièr referí loque anteriormente nós a scirbi tocante e «eféctonan» qu e expanshón occidental a causa e tríbunan inján. Pues e frase aquí di O’Sullivan ta contradecí realidad.
12/27/2007
Trabounan y Anóchinan (Vershón Integral Cap. II)
Paradéis Bèrdè
straño mí tábata
ora bisiña di lusnan lehano
mi tábata atesorá palabra puru
pa crea silencio nobo.
Infancia
T’e ora qu yerba ta crece
den memoria di cabai.
Bientu ta pronunciá discúrsonan ingenuo
na honor di lílanan,
y un hende ta drenta morto
cu wówo abrí
manera Alicia n’e país di loque ya a mira.
Antes
mondi musical
para ta pinta den mi wówonan
couchi chiquitu
Alejandra Pizarnik
© 2007 Papiamentu Bibu
12/26/2007
Trabounan y Anóchinan (Vershón Integral Cap. I)
Canto II di Divino Comedia a cai un poco atrás. E texto “curú” tá cla. Loque ta falta tá un revishón profundo qu lo tuma algún día. E actividadnan familiar den tempu Pascu a wanta publicashón di e “borador definitivo” un poco.
Aqui ta sigui antó e texto integral di parti I di E Trabounan y Anóchinan.
E TRABOUNAN Y ANOCHINAN
I
Poema
Abo ta eligí lugá je herida
caminda nós ta papia nos silencio.
Abo ta haci di mi bida
e ceremonia demasiado puru aquí.
Revelashonan
Den anochi band’i bó
palabra tá clave, tá llabi.
E deseo di muri ta rey.
Qu bo curpa sémper lo ta
un espacio di revelashonan stimá.
Na bo aniversario
Ricibí e cara di mí aquí, muda, mendigo.
Ricibí e amor aquí qu mí ta pidibu.
Ricibí loque tin den mí qu tá abo.
Destrucshonan
… en besos, no razones
Quevedo
Je combate cu palabra scondemi
y paga e furor di mi curpa elemental.
Amántenan
un flor
no leu fo’i anochi
mi curpa muda
ta abri
n’e delicado urgencia di serena
Quen ta duna lus
Ora bó mirami
mi wówonan ta llabi,
muralla tin secreto,
mi temor palabra, poema.
Abo so ta haci di mi memoria
un biahera fasciná,
un candela incesante.
Reconocementu
Abo ta pone qu e silencio di lílanan[1] ta bati ala
den mi tragedia di bientu den curasón.
B’a haci di mi bida un cuenta pa mucha
caminda naufragio y morto
tá pretéxto di ceremónianan adorábel.
Presencia
bo bos
den e no por sali aquí e cosnan
di mi mirada
nán ta desposeemi[2]
nán ta haci di mí un barcu riba un riu di piedra
si n’ ta bo bos
áwaceru so den mi silencio di queintura
bó ta lós mi wówonan
y por fabor
papia cu mí
sémper
Encuentro
Un hende ta drenta den silencio y ta bandonami.
Awor soledad no tá so.
Bó ta papia manera anochi.
Bó ta anunciabu manera sed.
Durashón
J’aqui el a bai den anochi pretu
y su curpa lo a habitá den e cámber aquí
caminda lloramentu sin fin, pásonan peligroso
j’esún qu n’ ta bin, ma su presencia t’ey
mará n’e cama aquí caminda lloramentu
pasobra un cara ta llama,
na cadena den scuridad,
piedra precioso.
Bo Bos
Emboscá den mi scritura
bó ta canta den mi poema.
Rehén di bo dushi bos
petrificá den mi memoria.
Para changá na su huida.
Airu tatuá pa un ausente.
Oloshi qu ta bati cu mí
pa nunca lanta fo’i soño.
Olvido
n’e otro banda di anochi
amor tá posíbel
—hibami—
hibami entre e dushi sustáncianan
qu ta muri cada día den bo memoria
E Pásonan Pèrdí
Antes tábata un lus
den mi lenguahe q’a nace
na poco paso di amor.
Anochi abrí. Anochi presencia.
Caminda lo golós ta rondia
Ora sí e ta bin mi wówonan lo brilla
di e lus di esún qu mí ta llora
ma awor ta alentá un rumor di huida
den e curasón di tur cos.
Nombrabu
No e poema di bo ausencia,
jis un dibuho, un scer na un muralla,
algu den bientu, un sabor amargo.
Despedida
Su lus ta mata un candela bandoná,
su canto ta subi un para namorá,
Tantu criatura hambrá den mi silencio,
y e áwaceru chiquitu aquí qu ta compañami.
E Trabounan y Anóchinan
pa reconocé mi emblema den sed
pa nificá e único soño
pa no sustentami nunca di nobo den amor
mí tábata tur ofrenda
un puru fálla
di loba den mondi
den e anochi di cúrpanan
pa bisa e palabra inocente
Sentido di Ausencia
Si mí tribi
mira y bisa
tá pa su sombra
uní asina suave
na mi nòmber
leu allá
den áwaceru
den mi memoria
pa su cara
qu quimando den mi poema
ta dispersá hermosamente
un perfume
na cara stima q’a disparcé
Alejandra Pizarnik
© 2007 Papiamentu Bibu
Trabounan y Anóchinan (Alejandra Pizarnik)
Emboscá den mi scritura
bó ta canta den mi poema.
Rehén di bo dushi bos
petrificá den mi memoria.
Para changá na su huida.
Airu tatuá pa un ausente.
Oloshi qu ta bati cu mí
pa nunca lanta fo’i soño.
OLVIDO
n’e otro banda di anochi
amor tá posíbel
—hibami—
hibami entre e dushi sustáncianan
qu ta muri cada día den bo memoria
E PÁSONAN PÈRDÍ
Antes tábata un lus
den mi lenguahe q’a nace
na poco paso di amor.
Anochi abrí. Anochi presencia.
CAMINDA LO GOLÓS TA RONDIA
Ora sí e ta bin mi wówonan lo brilla
di e lus di esún qu mí ta llora
ma awor ta alentá un rumor di huida
den e curasón di tur cos.
NOMBRABU
No e poema di bo ausencia,
jis un dibuho, un scer na un muralla,
algu den bientu, un sabor amargo.
DESPEDIDA
Su lus ta mata un candela bandoná,
su canto ta subi un para namorá,
Tantu criatura hambrá den mi silencio,
y e áwaceru chiquitu aquí qu ta compañami.
E TRABOUNAN Y ANÓCHINAN
pa reconocé mi emblema den sed
pa nificá e único soño
pa no sustentami nunca di nobo den amor
mí tábata tur ofrenda
un puru fálla
di loba den mondi
den e anochi di cúrpanan
pa bisa e palabra inocente
SENTIDO DI SU AUSENCIA
Si mí tribi
mira y bisa
tá pa su sombra
uní asina suave
na mi nòmber
leu allá
den áwaceru
den mi memoria
pa su cara
qu quimando den mi poema
ta dispersá hermosamente
un perfume
na cara stima q’a disparcé
Alejandra Pizarnik
© 2007 Papiamentu Bibu
12/25/2007
Bon Pascu
Pues awe tá Pascu mientras mashá tempu pasá nós a renunciá na Cristu y cristianismo. Un decishón qu nós a tuma basá riba lèsnan di historia, y qu divinidad di Cristu tá creá pa hende mes.
Béibel manera nós conoc’ele, o mihó bisá Tèstamènt Bieu, y especialmente su origen, conocé su predecesor. Por lo tanto e histórianan di creashón y diluvio tin nan parecido den un documento qu ta predatá Tèstamènt Bieu. Nós ta referí aqui na e documento Enuma Elish. E documento aquí conocé, manera ya nós a nota, tambe su historia di diluvio den persona di Ut-Napishtim.
Investigashonan arqueológico entre tantu ya a demostrá qu Mesopotamia a conocé mas qu un diluvio. O sea e diluvio den Tèstamènt Bieu no tá único den su sorto. Tambe Popol Vuh conocé un historia di diluvio.
No tá nada particular. Probablemente un grupo di israelita migrante a drenta den contacto cu un di e tantu religionan qu tábata existí e tempu allá na Mesopotamia, caminda un grupo dominante a absorbé e religión nobo aquí y introducí su mes mitología y dun’é asina su carácter di exclusividad; a dun'é asina su mes principio.
Dos mil aña pasá ta nace un yu hudiú qu lo carga e nòmber Yeshua ben-Yozef y qu después lo queda transformá den Cristu Hesús.
Yeshua ben-Yozef, mescós qu tur su siguidornan qu ta figurá den Béibel, tábata un hudiú. Posteriormente e ta bira un rabí, un pastor hudiú. Den e cuáter evangélionan oficial diferente be ta referí n’e como «rabí». Por lo tanto tá mas qu probábel qu nós tin di aber cu un rabí hudiú, qu tábata predicá den tradishón hudiú.
¿Quico e hudiú ascético aquí tábata propagá? Calque cristián lo bisa «amor pa bo próhimo». Nós mes ta quere qu e lès principal, banda di amor pa próhimo, di Yeshua ben-Yozef tábata compashón y solidarismo.
Pero tambe nós ta quere, siguiendo tradishón hudiú, si ta aceptá qu e tábata un rabí hudiú, no a haci nada otro qu reafirmá e pacto entre hudiunan y nan dios qu a haña su cristalisashón den un ley básico di dies mandamentu.
Tá p’esey qu den e último reunión cu su co-religionárionan e ta papia di ‘e aliansa’ y no aliansa nobo manera incorrectamente a queda introducí a través di tempu den diferente vershón di Béibel na diferente idioma. ¿Tá cua aliansa antó? E mesún aliansa qu den pasado na boca di Moisés a queda profesá entre hudiunan y nan dios.
Pone den boca di Yeshua ben-Yozef e palábranan “aliansa nobo” tábatin como intenshón quibra cu pasado di Tèstamènt Bieu y crea algu nobo.
¿Con por tábata posíbel antó qu Yeshua ben-Yozef por a bira Cristu Hesús?
Nós mes ta quere pa por a acusá hudiú di a mata Yeshua ben-Yozef, un hudiú, méster a ‘eliminá su raisnan hudiú.
Esaqui a queda lográ ora di generashón pa generashón y di época pa época a manipulá e téxtonan mas antiguo. Ehemplo suficiente tin. A cambia nòmber di hende y lugá. E figura central mes su nòmber a cambia. Otro figúranan di Béibel manera Pablo tábata llama originalmente Saul o Shaul. Pedro tábata originalmente Quefa. Asina María Magdalena tábata llama originalmente Mariam di Magdala (manera p.e. don Quijote de La Mancha).
A hinca den boca di hudiú e palábranan «rabí algún día pasá e hudiunan a tira piedra riba bo, ¿atrobe bo quièr bai alla?» (Huan 11:8) ¿Qui sentido tábatin laga hudiú bisa esey contra hudiú, si no tábata pa demonisá nán y posteriormente culpa nán di morto di nan señor? Paquico referí explícitamente na hudiú den sentido negativo den un contexto hudiú, si no tábata pa demonisá nán? Di esaqui tin múltiple ehemplo.
O manera Willis Barnstone (Bornstein) a scirbi den The Poetics of Translation:
«Sobrebibencia di hudiú como hudiú, sin embargo, tábata un constante y irritante y extremo bergüenza pa mayoría di e descendiéntenan di e hudiunan cristián. Nós por concluí qu revishón y traducshón di e téxtonan aquí (evangélionan) for di nan comienso desconocí solamente a agudisá e proceso di subvershón. Siguiendo e proceso riguroso aquí, autornan, compiladornan, editornan y traductornan di escritúranan, den transcurso di dos milenio, a crea un Hesús qu mayoría di cristián ta percibí como no-hudiú entre amígunan no-hudiú y enemígunan hudiú, un cristián na tera di Israel.»
Entre tantu e promesa den Tèstamènt Bieu qu lo bin un mesías, no a queda cumplí pa hudiunan. Ora Mohamed, o Mahoma, a surgi, algún hudiú a quere qu por fin e mesías a llega. Ora Mahoma a exigí eliminá e antiguo documéntonan, nan doctrina y custúmbernan, pasobra loque después a bira Corán tábata renobashón di e pacto original entre Dios y hende, a bolbe descartá e posibilidad di llegada di e mesías primintí di Tèstamènt Bieu.
Mientras tantu cristianismo a sigui crece bou di imperio romano a pesar di persecushón. Na 325 e emperador romano Constantino I (272 – 337 E.M.), e mes un pagano y qu a bautisá na su cama di morto, ta organisá e Concilio di Nicea qu tá e principio di un doctrina cristián standarisá.
Ya anteriormente na 311 E.M. emperador Galerio den e edicto de tolerancia de Nicomedia a pone un fin na persecushón y Constantino I den e edicto di Milán (313 E.M.) ta duna reconocementu oficial na religión cristián.
Den e Concilio di Nicea ta dicidí entre otro riba naturalesa di Hesús (e tá mescós qu Dios o e tá di un sustancia similar?) y cua documento tá oficial y cua nò. Asina a descartá diferente documento manera probablemente diferente otro evangelio manera evangelio di Filipo, evangelio di bèrdad, evangelio di Tomás y evangelio di Mariam (di Magdala), y a declará nán herético (algu parecido na e posishón 'subversivo' qu brua tin na Còrçao). Afortunadamente diferente di e documéntonan aquí a llega na nós síglonan después.
E Concilio di Nicea tábata e principio pa conbertí cristianismo den e religión estatal oficial. Tá e acto aquí, un decishón político, a haci qu cristianismo a codificá su documéntonan (Béibel), dicidí qu Hesús tá Dios y a bira e religión oficial y dominante y a expandé paréu cu imperio romano.
E tá prueba qu aqui no tin ningún forsa divino den funshón, sino simplemente un grupo dominante qu ta dicidí. Política tá mes bieu qu e otro profeshón mas bieu allá na mundu.
Nós ta bolbe na Yeshua ben-Yozef.
Nós tin qu suponé qu algún di nós sa qu Yeshua ben-Yozef no a nace riba 25 di decèmber, sino qu e tábata fecha di un fiesta pagano.
E pregunta tá antó: ¿tá algún di nós so tá mira e realidad aquí? Laga nós haci otro pregunta: ¿Tin otro cristianismo? ¿Un cristianismo qu no necesariamente méster conbertí esún riba su caminda, pa bon o pa malu?
Nós ta quere qu cristianismo berdadero, esún qu ta profesá cu palabra y cu echo loque Yeshua ben-Yozef, un hudiu ascético, un palestino qu probablemente parce Osama ben-Laden mas qu e ta parce Hitler, Clinton, Blair, Bush y Balkenende huntu, pero qu entretantu a queda germanisá y a bira blònd cu wowo blou, ta predicá amor pa próhimo, solidarismo y compashón.
Ora cristianismo, cristianismo berdadero, e cristianismo di amor pa próhimo, solidarismo y compashón, e cristianismo qu ta reafirmá e dies mandaméntunan, tá na e lepnan sanguinario y bárbaro di Bush, Blair y Balkenende, e ta pèrdè tur clase di sentido y balor. E cristián berdadero mester sinti un bergüensa profundo ora e burdúgunan aquí papia di cristianismo.
E cristián berdadero, di curasón, nós ta deseá bon Pascu.
Papiamentu Bibu