Un revista-laboratorio dedicá na poesía, proza, ciencia, arte, música, historia, política na papiamentu
El amor, madre, a la patria
No es el amor ridículo a la tierra
Ni a la hierba que pisan nuestras plantas.
Es el odio invencible a quien la oprime.
Es el rencor eterno a quien la ataca.

Jose Martí

7/19/2007

Apúntenan riba un renacementu cultural den tempu di barbarismo

The world is what it is; men who are nothing, who allow themselves to become nothing, have no place in it.

Cu e frase aquí e escritor trinitario V.S. Naipaul ta cuminsá su buqui A Bend in the River.

Frecuentemente, y esaqui den ningún sentido tá un postura fatalista, m’a puntra mi mes paquico nos, hende, no tá ni capas, ni dispuesto di biba na pas cu otro. Historia humano tá llen-llen di moméntunan qu ta parce di quièr superá otro den barbarismo. Nos ta jis haci un sondeo preliminar cu Wikipedia, y Wikipedia den tur su impersonalidad ta duna nos un lista, qu ta bai den tempu te caminda memoria humano a logra documentá, di innumerabel guera y conflicto. Algún qu te ainda ta cushi bou di cueru pa bolbe sali na superficie y culminá den un desáster mas. Ora bo repasá e lista aquí, qu ta parce interminabel, si acaso bo logra llega na final sin qu bo cabes ta cuminsá bira, e pregunta, e único pregunta, tá imprescindibel y fatalísticamente inevitabel: ¿con por tá posibel? Den e guéranan aquí no a queda incluí genocidio, no di ocashón, pero qu raisnan religioso y racista profundo (¿òf genético?) qu a resultá den masácrenan qu tá imposibel di comprondé y aceptá. Nos no ta papia solamente di Holocausto òf Shoah di 6 millon hudiu y dios-sa cuantu mas den transcurso di e último 2.000 áñanan di Era Moderno, sino tambe di e 150 millon (incluyendo posteridad qu nunca a nace) di hende pretu y inján qu a muri brutalmente pa motibu di persecushón den nan mes país, captura, encarcelashón, deportashón, tortura físico, mental y spiritual. Awendía, hustamente, ta llamé Holocausto Pretu.

Ora a presentá e cifra di 150 millón na un amigu, su reacshón tábata: “Ma esaqui ta exterminio”. Nò, nos di cun’é, aqui lenguahe a llega su límite humano. Tá inefabel.

Un educashón personal na promé lugá y na segundo lugá, ma no menos importante, un educashón general qu ta clarificá, evidenciá e motíbunan y raisnan qu a hiba hende y tá hibando hende na e áctonan ya describí, huntu cu un catarsis di e preshón cultural, mental, físico, político durante e último 350 áñanan tá e vehículo pa llega na un mundu caminda nos tur tin un lugá, un mundu caminda nos por bisa: bida ta digno.

Laga nos cuminsá qu tuma un promé paso. Y e promé paso tá crea un idioma nobo, un idioma cla, un idioma sin ziquinzá.

Laga nos no trata di inventá wil di nobo, y laga nos mira quico maéstronan na mundu por ofrecé nos den nos desarollo personal y general. Y caminda mester reahusté na nos situashón histórico y actual, nos lo reahust’é.

Un di e intelectualnan qu mas nos ta gusta lesa y analisá tá James Petras. Petras tá é intelectual qu, manera e mes ta scirbi, no ta operá for di su tore di marfil y analisá mundu for di un distancia. Petras tá e persona qu ta , den tur sentido di palabra, operá for di trinchera. Es decir, e tá un hòmber di base, qu ta pará banda di esnán y huntu qu esnán qu e ta considerá luchadó pa un mihó mundu. Y esey el a demostrá cu palabra y echo. Un postura den bida qu no tá liber di peliguer.

Un di su artículonan qu últimamente a llama atenshón tá e transcripshón di un discurso qu el a tene na Medellín, Colombia, titulá Apúntenan riba un Renacementu Cultural den tempu di Barbarismo. Teniendo na cuenta qu en parte e artículo ta basá riba ehèmpelnan colombiano, y qu no tur ora e ta parce di tá di relevancia den nos trasfondo, sin embargo nos a dicidí traducié. Nos a duda si nos ta publiqu’é integralmente. E motíbunan tá qu trata aquí di un artículo qu tal bes tá asina radical qu l’e por causa ‘indignashón’ pa su contenido, pa no bisa rechazo. E liña còrá den e artículo tá claridad lingüístico, es decir ora ta discurí riba e tópico qu nos ta presentá aqui, nos mester tá cla den conceptualisashón y definishón. Y esaqui mester conta pa cada un di nos, cada momentu di día.



Apúntenan riba un renacementu cultural den tempu di barbarismo


Nos ta biba den un época di guéranan imperialista destructivo na nòmber di democracia, explotashón salbahe na nòmber di poténcianan mundial emergente, desplasamentu masivo fòrsá di poblashón na nòmber di inmigrashón y saqueo na gran escala di recúrsonan natural na nòmber di mercádonan liber.

12/5/2007

Autor: James Petras Profesor Emérito,

Universidad di Binghamton (New York)

Profesor Adhunto, Universidad di st. María (Halifax, Nova Scotia)

Conferencia: Congreso Nashonal di Arte y Poesía pa Pas na Colombia (Medellín, Colombia, 1-3 di yuni, 2007)


Introducshón

Nos ta biba den un tempu di barbarismo y élitenan bárbaro ta utilisá un multitud di manipuladó lingüístico y cultural pa hustificá nan conquístanan.

E gran crímennan contra mayor parti di Humanidad tá hustificá mediante un corupshón corosivo di lenguahe y pensamentu — un fabricashón deliberá di eufemísmonan[1], falsedadnan y engáñonan conceptual. Expreshonnan cultural tá un determinante clave den relashonnan di clase, nashonal, étnico y di género. Nan ta reflehá y tá producto di poder político, económico y social. Pero, di e mesún manera qu poder tá den último instancia un relashón social entre clásenan antagónico, expreshonnan cultural tá suheto na mediatisashón qu ta imponé e brelnan, experiéncianan y interesnan di clásenan dominante y nan súbditonan rebelde.

Di e mesún manera qu escritornan na servicio di élitenan bárbaro a fabricá un mundo lingüístico di teror, di demóñonan y salbadonan, di éhenan di bon y malu y di eufemísmonan qu ta dòrna y tapa crímennan contra Humanidad, otro grúponan nobo di escritor, artista y actor ta còrta nan caminda pa clarificá realidad y clarificá e básenan colectivo y existencial pa desmitificá e mentíranan y crea un realidad cultural nobo.

Contra barbarismo elitista, nos ta haña nos ante un renacementu cultural. Ta realisá denuncia di crímennan pa medio di investigashon periodístico, obra teatral y canto. Afirmashon di integridad, solidaridad social y rechazo individual di tentashon monetario ta reforsá compromiso moral ante menasa, asesinato y censura oficial constante.

E gran crímennan di podernan imperial y nan satélitenan ta incluí masácrenan, conteo cotidiano di mórtonan, propaganda, qu ta haci di cada víctima un criminal, y di cada criminal un salbadó. E delincuéntenan político no a, no ta y no por silenciá, òf haci ciegu un generashón nobo di intelectual, poeta, artista crítico qu ta bisa pueblo bèrdad.

Ta existí diferente tema qu tá esencial den desarrollo di e renacementu cultural emergente y nos desafío na e imperio di barbarismo: Nan ta incluí política di lenguahe, malentendimentu conceptual y curashi intelectual den bida cotidiano. E gran conflicto tá entre e poder di e gran médionan di comunicashón y solidaridad colectivo, y e falsu asociashón di clase social cu alta cultura y cultura di masa.


Política di lenguahe

Corupshón di lenguahe tá un requisito di complicidad den crímennan político. Corupshón di lenguahe ta tuma forma di eufemísmonan tramá pa propagandístanan, transmití a través di médionan di comunicashón, ripití den e lenguahe buyá di académiconan, juesnan, y traducí den e lenguahe di calla di prensa hel.[2] Crímennan monstruoso cometé contra comunidadnan rural perpetrá pa polís estatal tá describí como ‘pacificashón’, reducshón salarial y di servícionan social tá describí como ‘stabilisashón’; y eliminashón di legislashón laboral qu ta duna protecshón contra quitamentu di trabou arbitrario y debilitashón di sindicátonan tá describí como ‘flexibilisashón laboral’.

Defensornan di deréchonan humano qu ta defendé víctimanan di violencia militar tá llamá ‘cómplice di terorístanan’; violencia estatal y paramilitar sistemático tá llamá seguridad nashonal; oposishón na vínculonan militar y político cu escuadronan di morto tá llamá terrorismo; plannan contrainsurgente na gran escala diseñá y financiá pa podernan imperial strañero tá etiquetá como medida pa ‘salbashón nashonal’.

Tambe ta existí e pretexto di proveé un terminología neutral pseudocientífico di áctonan humano — distruí miles di comunidad y desplasá millones di persona tá describí como ‘liquidashón di eleméntonan subversivo’ comparabel cu exterminashón di inséctonan nocivo.

Eufemísmonan tá un forma di anestecia colectivo — pa tranquilisá e poblashón qu no tá directamente afectá pa violencia estatal. Imagenería evocá pa eufemísmonan semper tá presentá como benéfico, cu e fin di tapa e realidad maligno. ‘Pácificá’ ta sugerí existencia di un ‘pacificador’[3] y ta permití un tata òf un mama calma suavemente un yu y eliminá e yoramentu iritante. ‘Pacificashón’ di hende ta nificá lo contrario: erupshón violento di forsa militar den un comunidad tranquil qu ta causa grítunan di doló y calafruinan di morto.

E término stabilisashón den boca di autoridadnan estatal ta nificá reducí deficitnan comercial y presupuestario cu reducshón di suèldu y salario mientras ta mantené subsidio y dispensashon fiscal pa e clase dominante. Pa bánconan y emprésanan grandi stabilisashón ta nificá destabilisashón di clase trahadó y di pobernan: pèrdida di servicio di salú, aumento di preis di prodúctonan básico manera alimento y transporte, pèrdida di trabou, causa di ruptura familiar, abandono escolar, hogarnan monoparental y un creciente tasa di suicidio y alcoholismo.

E ensayo general previo na calque tipo di transformashón social y político tá claridad lingüístico, es decir, papia y scirbi den un lenguahe den cua palabra y concepto ta splica e realidad qu nos ta biba adén, especialmente e diferente repercushonnan di política concreto riba cada unu di e clásenan social. Desenmascará eufemísmonan no tá tarea di lingüístanan sino di tur intelectual y artista comprometí.


Lenguahe y izquierda

Cu demasiado frecuencia, Izquierda ta laga di clarificá e nificashón di eufemísmonan — recuriendo na e recurso di flohera ora ta colocá e frase en cuestión entre comilla. E sígnonan di citado tin como meta indicá ironía y crítica òf rechazo di e eufemismo — pero nan tá mes obscurantista[4] qu e eufemismo qu nan ta pretendé desacreditá. Por ehèmpel, mashá escritor qu ta analisá régimennan autoritario òf policial qu tin pretenshon di tá democrático, ta haci referencia cu ponementu di e signo di citado rondó di e palabra ‘democracia’ — como si fuera e citado tá autoexplicatorio. E críticonan ta falla den tuma tempu y haci un esfuerso pa elaborá un terminología mas exacto, qu ta capturá e nificashón cognitivo di e sistema político. Recurí na sígnonan di citado tin un largu tradishón di abusu bou di hende di Izquierda, un abusu qu ta sirbi pa mina e métanan pedagógico di educá clásenan popular y proveé un vocabulario político útil y nobo.

Recientemente, especialmente entre intelectualnan qu tin e pretenshón di comunicá òf guía clase trahadó òf rural, ta malusá inteligencia popular ora ta haci uzo di palabra malu. Ora usa ‘palabra malu’ intelectualnan ta renunciá na nan responsabilidad di amplia e vocabulario di clase trahadó òf activístanan rural. Ora trahadó òf cunuquero ta recurí na uzo di palabra malu, mashá ta dependé di e contexto y tono pa determiná nificashón. E mesún palabra malu por nificá un denuncia òf un acto di cariño, dependiendo di e contexto. Pero ora ta existí un vocabulario político qu tá mas exacto y variá, e intelectual pseudo-populista mester introducí su nificashón en bes di pretendé establecé un relashón basando e na e nivel mas limitá y simplista di comunidad: bulgaridad.

E intelectual qu ta subestimá trahadó y cunuquero ora e ta rebahá su nivel di lenguahe no ta aumentá nan conocementu; mas bien e ta reducí su propio nivel di conceptualisashón.

E otro banda di e medalla tá e problema di exotismo di e intelectual. Es decir, uso di lenguahe poco familiar y abstracto derivá for di téxtonan di altu nivel di specialisashón qu no ta logra haci conecshón cu e realidadnan concreto y lúchanan di trahadó y cunuquero. E tarea di intelectualnan tá consistí den tuma ideanan compleho y haci nan comprensibel — pa ilustrá ideanan for di práctica cotidiano. Tá mas fácil scirbi pa coléganan intelectual qu haci un esfuerso pa splica e contenido y nificashón di un concepto na clásenan popular. Pero esey tá hustamente loque mester tuma lugá, sin condescendencia[5] òf simplificashón excesivo.


Claridad conceptual: Entre Democracia y Barbarismo

Pervershón conceptual tá e opio di e apologista intelectual di terorismo estatal. ¿Cua tá e concéptonan, cua por lo general mas tá pervertí. ¿Cua tá e áctonan di pervershón mas frecuente? ¿Con y paquico e avtividadnan obceno aquí ta tuma lugá?

E concéptonan qu cu mas frecuencia tá suheto na pervershón pa poder di estado tá democracia, nashonalidad, sociedad civil y elecshón liber.

Democracia, manera apologístanan strañero y local ta us’é, ta reducí democracia na un conhunto di procedura electoral, contienda entre dos òf mas partido y institútonan legislativo y ehecutivo basá riba elecshón. E eleméntonan mas esencial di democracia, libertad di expreshón, organisashón, reunión y protesta tá excluí; escuadron di morto, violencia policial y militar qu ta resultá den asesinátonan sistemático, secuestro y desaparishón ta mina e contexto completo qu ta conducí na elecshón. Den otro palabra, teror estatal ta mina e contexto político pa llega na elecshonnan liber pa partídonan competitivo y candidátonan crítico. Uso generalisá y intensivo di forsa y violencia durante e fase promé qu elecshón ta determiná e consecuencia di elecshón: rotashón di lídernan denter di e límitenan estrecho di e oligarquía gobernante. Procedúranan electoral suheto na teror estatal y asesinátonan sistemático y intimidashón tá obviamente compatibel cu calque concepshón sustantivo di democracia. Eliminashón físico sistemático di oponéntenan político y intimidashón sicológico di masa electoral ta definí un estado policial.

Asociá terorismo di estado y menásanan político cu democracia tá un pervershón vulgar di e fundaméntonan mes di e proceso democrático: e libertad di dicidí presentá na elecshón y persiguí alternatívanan na e sistema existente. Algún escritor ta referí na democrácianan di escuadronnan di morto — estádonan caminda escuadronnan di morto ta conta cu respaldo oficial y ta condishoná procésonan electoral. Ironía di e expreshón aquí tá — oxímoron[6] qu tá un recordatorio di George Orwell su ‘democracia tá sclabitud’. Di e mesún manera, algún hende ta papia di democracia imperial pa referí na Merca caminda política interno tá democrático mientras política exterior imperial ta dicta réglanan di violencia brutal y régimennan dictatorial. Tur e términonan compuesto aquí tá, sin embargo, concéptonan estático; construcshón di imperio, especialmente den periodo di derota y intranquilidad doméstico por conducí na usurpashón di poder ehecutivo dictatorial — democracia imperial ta conbertíé den un estado policial imperial.

Otro concepto qu tambe apologístanan di poder di estado a corumpí, tá sociedad civil — es decir clásenan social, organisashonnan y asociashonnan qu tá independiente di estado. Apologístanan di terorismo di estado, qu ta exigí defensa di sociedad civil, ta referí únicamente na organisashonnan civil elitista y ta confundí nan interrelashonnan íntimo cu estado policial. Nan sociedad civil virtuoso ta excluí asociashonnan rural independiente y sindicátonan di clase. Mientras ta papia di defensa di sociedad civil, nan ta defendé estado policial autor di asesinato di lídernan cívico social manera por ehèmpel hurístanan independiente, abogádonan, cunuquéronan, obréronan, studiántenan y ótronan. Destrucshón di sociedad civil na nòmber di sociedad civil tá denotá un estado di barbarismo — e estado bárbaro bou di camuflahe di política electoral competitivo oligárquico.


Ciudadanía y Estado bárbaro

Ehercicio total òf parcial di virtudnan cívico tá un empresa peligroso den un estado bárbaro. Na Colombia númbernan ta papia pa nan mes: 3 millón ciudadano rural desplasá forzosamente, 40.000 ciudadano asesiná pa militar y paramilitarnan, decenas di miles di ciudadano fòrsá na exilio y clandestinidad. Pa mashá ciudadano e decishón di sigui ehercé e pleno ehercicio di nan obligashonnan cívico, ehercé nan deréchonan social di organisá acshón cívico y nan deréchonan político a fin di cuestioná hegemonía oligárquico tá plagá cu pelíguernan diario. Pa mayoría, ciudadánonan mas prudente, tá un elecshón di operá denter di e parámetronan institushonal imponé pa oligarquía, haciendo uzo di lenguahe críptico, pa duna bos na na disidencia contra violencia estatal. Presídentenan di estádonan bárbaro qu públicamente ta denunciá ciudánonan qu ta ehercé nan deréchonan cívico tá scirbiendo un sentencia di morto — generalmente ehecutá pa motociclístanan sicario qu ta tira riba sindicalístanan na caminda pa trabou, abogádonan di deréchonan humano saliendo trabou, òf activístanan campesino mientras nan ta traha den cunucu.

Ehercicio diario di virtudnan cívico den un estado di barbarismo tá un acto di heroísmo. Civilidad, ante menasa di morto emití pa lídernan político qu ta gosa di inmunidad tá un virtud qu solamente por atribuí na e ciudadano. Civilidad no tá hincá den e sistema político; e ta existí a pesar di y contra e estado bárbaro. Bou di condishonnan extremo, consenshí cívico por incluí renunciá nan votamentu òf abstenshón. Por considerá nan como áctonan di adorno particularmente caminda oligárcanan ta controlá e proceso político y votamentu solamente ta sirbi como capa di pseudo-legitimidad pa bárbaronan na poder. Caminda alternatívanan político ta surgi, liber di còntròl oligarquíco, ciudadánonan lo por scohe di ehercé nan deréchonan político na reunión y colectivamente dicidí quibra cu e sistema y aparato di violencia.


Tragédianan político òf criminalidad político

Mashá escritor y artista progresivo, ora nan ta referí na posibilidadnan pèrdí pa paisnan dotá di un gran riqueza humano debí na mal gobièrnu, ta referí na tragédianan humano. Ta trata di un falsu apreciashón mashá grave qu ta tapa naturalesa di tragedia y e abusu di poder político. Tragedia político ta existí, den sentido clásico, ora gobernántenan bonintenshoná pero di carácter inestabel ta cometé áctonan horibel sin intenshón — matánsanan familiar — o ta hundi nan paisnan den guéranan devastador pa pretéxtonan mínimo; pa orgullo individual.

Áctonan bárbaro di violencia perpetrá pa gobernántenan oligárquico no tá resultado di deféctonan individual; nan tá producto di áctonan colectivo y deliberá di saqueo, explotashón y usurpashón di propietárionan agrario chiquí. Áctonan di guera contra comunidadnan den nan mes territorio. Rasonnan di guera no tá humillashonnan personal, sino protecshón di privilégionan indefendibel, poder ilegítimo y gran concentrashonnan di riqueza.

E violencia na gran escala a largo término y sistemático di un serie di gobernante oligárquico contra nan ciudadánonan y empobrecimentu di un país potencialmente ricu no tá un tragedia. E tá un crimen político, òf pa tá mas exacto, un crimen contra Humanidad. Ora nos papia di tragédianan político, laga nos papia di clásiconan antiguo di Atenas òf Shakespeare su Hamlet, no Colombia contemporáneo, un estado di cua su narativa tá mas similar na genealogía di mafia.

Tragedia ta papia di bon gobernántenan qu pa orgullo exesivo ta cometé un crimen político. E audiencia di un tragedia ta identifiqu’é, a lo menos na principio cu e gobernante y su visibel virtudnan y su virtuoso gobernansa. Na medida qu e gobernante ta pèrdè còntròl y ta slep inexorablemente den direcshón di su caída, e audiencia ta sinti repulshón pa su crímennan, pero ora na final ta haci husticia e ta experimentá un catarsis — sentido di rescate di virtud cívico, un sentimentu qu absolutismo, un tempu ehercé pa un gobernante virtuoso, tá debidamente castigá. Den consenshi público ta persistí un sentido di ambigüedad ciudadano relashoná cu condishón humano, hasta entre esnán qu ta ocupá puéstonan na e esféranan político mas altu.

Den contraste, gobernántenan oligárquico contemporáneo ta cuminsá nan periodo di ehercicio di poder como delinquéntenan homicida. Nan campáñanan electoral mes tá plagá cu asesinato, confushón y masacre. Ora nan bira hefe di estado, no tin ambigüedad: e asociádonan mas cercano di e presidente tá oligárcanan, nan parlamentárionan qu ta apoyá nan, tá elegí cu fóndonan ilícito di narcotraficántenan y tá imponé ley pa medio di arma di candela y machete den man di asesínonan pagá.

Áctonan criminal di gòbièrnu ta perpetuá sin ningún virtud redentor. Na ningún momentu audiencia — ciudadanía — ta expresá ningún tipo di indentificashón emoshonal. Al contrario, mientras crímennan ta multiplicá, su indignashón y repudio emoshonal ta aumentá na intensidad. Cu e sistema di husticia asina profundamente corrompí y médionan di comunicashón complíce, hende no ta haña ningún tipo di redenshón expreso — ningún sentido di husticia ta surgi pasobra, contrario na tragédianan griego y shakespeareano, no tin fin na horor. Criminalidad político qu ta penetrá e actual estado bárbaro lo no sali for di un redentor di élite.


Colombia: héroenan di cada día

Mashá tá e críticonan literario y grandi tá e público en general qu tin stréllanan di cine òf deportivo òf galardonádonan di prémionan nobel como nan héroenan y heroínanan virtual, Ami, di mi parti, mi tin qu confesá qu mi héroenan y heroínanan no tá ni sántunan ni notábelnan, ni siquiera e gran críticonan y intelectualnan di renombre mundial na Merca y Europa.

E mas admirabelnan tá e colombiánonan qu ta sigui traha cu gran energía y determinashón en busca di virtudnan cívico di solidaridad social cu e víctimanan di e estado bárbaro y ta afirmá nan dignidad cívico mediante defensa di deréchonan humano y social. Celebridadnan cultural y intelectualnan — notablemente na Nòrt — ta disponé di nan propio reputashón pa pa protehá nan di estádonan predador ora nan ta criticá inhusticia. Pa nan ta trata di un gran momento di ocashón — un conferencia di prensa, un reunión público, firmamentu di un petishón. E áctonan chiquitu aquí tin un nificashón y un determinado influencia moral.

Ma, pa ami, nan tá reducí na tamaño compará cu áctonan di curashi y solidaridad, qu tá realisá pa activístanan sindical, trahadonan di planta y cunucu, minéronan, abogádonan di deréchonan humano y profeshonalnan ante áctonan diario di asesinato y menasa di morto. Tin un distancia moral grandi entre pone bo bida na pelíguer cada momentu di día, manera cunuquéronan colombiano activo den nan moveméntunan, y académiconan qu ta papia for e di tore di marfil di universidadnan prestigioso na Europa y Merca. Nan acshonnan, debí na e status di celebridad, lo por preshoná e estado bárbaro na liberá un víctima di tortura — y esey no tá algu insignificante pa e individuo en cuestión. Un bahada di intimidashón temporal ta proporshoná un momentu di alivio pero e momentu celebridadnan, galardonádonan di premio nobel ta quita atenshón pa dedicá nan mes na nan métanan profeshonal, tá e obréronan, campesínonan, activístanan y moveméntunan social qu ta confrontá e menásanan di bida cu morto y rétonan den nan trabou diario, nan famíannan y becindad. Nan virtudnan di solidaridad y civilidad, di militancia y nan convicshonnan consecuente tá loque ta inspirami na quere qu barbarismo no tá ni omnipotente ni tá nos destino.

A pesar di e declarashonnan buyá di expértonan y críticonan di comunicashon di masa qu ta proclamá poder di médionan di comunicashón, nos sa qu millones di persona ta desafiá cada día e mensáhenan di media. Nan ta organisá protéstanan popular, alsaméntunan y huélganan general a pesar di e echo qu cada medio di masa tá contra acshón di masa. Contra conformidad di masa di medio di masa, espíritu y tradishonnan di clase, famía y solidaridad di comunidad tábata muchu mas exitoso qu expértonan mediático ta admití. Na Venezuela cada monopolio mayor di media di masa privá a denunciá presidente Chavez y a apoyá e gòlpi di estado contra je — y, sin embargo, el a queda reinstituí na poder y eligí tres bia cada bia cu un mayoría mas grandi.

Bèrdad tá qu e estado bárbaro tá vulnerabel, tácticamente poderoso pa motibu di cèn y arma pero stratégicamente vulnerabel: ningún institushón, hasta esunnan qu ta respaldá estado policial, por wanta resistencia cultural y político continuo qu ta exponé su decepshonnan, su áctonan criminal, su corupshón y depredashonnan. Presidente di Merca y su satélite mas fiel na América Latino ainda por cometé asesinato masal pero ningún hende no ta quere nan mentíranan y decepshonnan. Ora nan hustificashonnan di brutalidadnan tá solamente basá riba nan còntròl di forsa, ya nan a pèrdè e lucha político.

Cu e fin di profundisá nan claudicashón[7] político y, riba tur cos, sigurá qu otro oligarca bárbaro no ta reemplasá nan, un profundo revolushón cultural mester compañá e quiebro cu pasado político. Superashón di barbarismo ta requerí un renacementu cultural, den cua lo mihó di arte, lenguahe, dansa y muzik no tá definí pa límitenan y tabunan di clase.


© 2007 Papiamentu Bibu



[1] Un eufemismo tá un palabra òf expreshón qu ta sustituí otro palabra òf expreshón qu tá considerá bulgar, di mal gusto òf tabú.

[2] Yellow journalism. Periodismo Hel tá un referencia peyorativo na periodismo qu ta presentá y difundí escándalo, sensashonalismo y demagogia (jingoism) hacienda uzo di práticanan antiprofesional y anti-ético pa organisashonnan mediático y periodístanan individual.

[3] Chupòn. Na ingles ‘pacifier’.

[4] Un obscurantista tá un hende qu ta oponé progreso intellectual y reforma politico y/o social; un hende qu deliberadamente ta causa ambigüedad.

[5] Complacencia.

[6] Wikipedia: Den retórica, oxímoron (di griego ὀξύμωρον, oxymoron), denter di e figúranan literario,tá un di e figúranan lógico; e ta consistí den armonisá dos concepto opuesto den un solo expreshón, formando asina un di tres concepto qu lo dependé di interpretashón di e lector. P.e.: Un instante eterno.

[7] Sumishón, entrega.


7/12/2007

Nota Final

Cu publicashón di poema 21 nos a llega na conclushón di Lu Ji su Arte Poético. Consciente qu den bida nada tá definitivo, no obstante nos a dicidí di presentá e traducshón integral. Ratu-ratu nos lo bolbe contemplá e texto y si corecshón y/o cambio tá necesario, nos lo avisá esey.

Nos a scirbi anteriormente qu nos lo a cuminsá publicá tambe e Arte Poético di Zikong Tu. Pa su misticismo, su hermetismo y su ambigüedad, nos a dicidí di wanta un tempu cun’é y lagué “senk” un poco mas.

Después di a presentá Lu Ji su Arte Poético den nos introducshón y a presentá e obra mes den forma di un prólogo y 21 poema, nos ta quere qu e téxto ta bisa tur cos. Nos no tin nada mas di adishoná.


Papiamentu Bibu


Recapitulashon di E Arte di Scirbimentu - Texto Integral

Prólogo

Después di a lesa varios escritor talentoso, m’a adquirí entendementu den e arte di scirbimentu. Lo por criticá y analisá e manéranan qu palábranan y expreshonnan ta iniciá nificashón, pa variá qu nan tá, pa nan bunitesa y nan estilo. Pa medio di mi propio esfuérsonan, mi sa con difícil tá pa scirbi, ya qu sémper mi ta preocupá qu mi idéanan no ta logra expresá nan tópico y qu mi palábranan ta queda mas alehá ainda a causa di idéanan insatisfactorio. Comprondé e problema tá fácil, e solushón tá mas difícil. Pues, m’a cuminsá scirbi e ensayo aquí den forma di rima pa comentá clásiconan elegante y pa papia riba con púntonan fuerte y débil ta haña nan caminda den nos escrítonan. Algún día, mi ta spera, hende lo pensa qu m’a capturá e secreto sútilnan aquí di palabra. Siña scirbi di e clásiconan ta manera talla e palu di un hacha – e modelo ta den bo man caba, pero e habilidadnan espontaneo necesario pa talla un creashón nobo frecuentemente ta bai mas aleu qu palabra. Loque lo por queda bisá, sin embargo, ta verbalisá den loque ta sigui.


1. Impulso

Un poeta ta para entre shelu cu tera
y ta mira e misterio scur.
Pa sustentami mi ta lesa e clásiconan.
Mi ta suspirá mientras e cuáter temporádanan ta lora pasa
y un enhambre di cosnan cu bida ta excitá varios pensamentu.
Den otoño burusí ta haci dolo mira bláchinan ta quita cai,
ma es ta delicado táquinan den primavera ta brota.
Serena di mainta ta impreshoná mi curasón,
mi ambishón ta flota cu núbianan altu,
mi ta dedicá canto na mi antepasádonan
y canta e fragancia limpi di nan virtud.
Mi ta dualu den e clásiconan, un mondi di tesoro,
y ta stima nan equilibrio elegante di estilo y sustancia,
inspirá, mi ta pone un banda e buqui qu mi tábata lesa
y laga palabra brota sali for di mi cuashi.


2. Meditashón

Na comienso mi ta cera wowo. Mi n’ ta tende nada.
Den espacio interior tur caminda mi ta busca.
Mi spiritu ta galopá bai tera su ocho frontéranan
y álanan pa llega dak di shelu.
Pronto, nebuloso y luminoso mane solo na punto di sali,
idéanan ta combiná y imagen ta excitá imagen.
Ora mi bebe e biña di palabra
y cou flornan di e seis búquinan,
mi ta landa libremente den riu celestial
y sanbuyá den e abismo di lamán.
Tin be palabra n’ que sali – nan ta resistimi
te ora mi cosechá nan mané piscá na anzue fo’i awa hundu;
tin be nan ta páranan qu ta bula subi fo’i un nubia
qu ta cai caminda nan tin qu cai, tirá pa flecha,
y mi ta cosechá líneanan neglishá pa shen generashón,
rímanan scondí pa mil aña.
Lo mi n’ mishi un flor floriando cu manisé,
ma si pura esunnan ainda cerá den anochi.
Den un frega’i wowo mi ta mira awe y ayera,
mi ta saca man y mishi tur lamán.


3. E Proceso

Busca e palábranan y esfera di pensamentu,
después busca e orden adecuado;
liberá nan fórmanan brillante
y extraé imágennan pa scucha con nan ta canta.
Awor bláchinan ta crece a lo largo di e ramificashón di pensamentu.
Awor sigui un coriente te na su fuente.
Saca loque ta scondí na lus
òf forma lo compleho for di simplesa.
Animalnan ta tembla ora tiguer cambia di patronchi
y páranan ta sacudí pluma ora un dragón ta na bista;
algún palabra ta pertenecé na otro
y algún no ta bai huntu, mané jente puntapunta,
ma ora bo ta lúcido y calmá
bo spiritu ta haña palábranan bèrdadero.
Cu shelu cu tera contené den bo cabés,
nada n' ta scapa e pèn den bo man.
Na comienso ta difícil cuminsá,
doloroso mané papia cu lep tur còrta,
pero palabra lo lora flui cu enk na final.
Esencia ta sostené contenido mané e troncon qu ta elevá palu;
lenga tá modelá den taqui, blachi, y fruta.
Awor palabra y contenido ta haci pareha
mané bo ánimo y cara-
sonreí ora bo tá contentu
òf suspirá ora curasón ta haci due.
Tin be tá facil improvisá.
Tin be solamente bo ta morde cuashi y pensa.


4. E Placer di Palabra

Scirbimentu ta placer –
pues santu y estudioso ta persigui’é.
Un escritor ta crea bida nobo den bashí,
ta bati riba silencio pa haci un sonido,
ta mara espacio y tempu huntu riba un blachi di seda
y ta laga brota un riu fo’i un curasón chiquí na midí.
Mientras palabra ta duna lus na palabra
y pensamentu ta evocá pensamentu mas profundo
nan ta ole mané flor pimpá di aroma,
spreit mané blachi bèrdè den primavera;
ata bientu ta pasa, lora den un warwarú di idea,
y nubia ta subi for je mondi cuashi scirbidó.


5. E Diferente Estílonan

Pero estílonan ta diverso;
no tin un standard pa nada,
y ya qu cosnan ta queda cambia semper
¿con nos ta logra e perfecto descripshón?
Còntròl di lenga ta revelá e autor su talento;
maestría ta bin ora retórica ta paga concepto su cuenta.
Scirbimentu tá un lucha entre presencia y ausencia.
Abri caminda caminda n’ tá hundu, y si tá hundu, landa.
No tá nada si ta bandoná compas y centro
si bo tá un spil pa fórmanan real.
Pa seducí bista usa un estilo floriá,
pero pa complacé mente sea preciso.
Asina mes, un descripshón no por queda limitá.
Discurso ta floria ora e ta bai aleu qu palabra.


6. E Géneronan

Poesía (shi) tá un spenrá luminoso di emoshón sensual;
e ensayo rimá (fu) tá transparente y coherente mané un exposishón;
inscripshón di estela
(bei) tá refiná y fiel na detalle;
un elegía (lei) tá un embrollo
doloroso di tristesa;
inscripshon (ming) tá suave y conciso ma produndo den nificashón;
composishón didáctico (zhen) ta pushabu a través di lógica poderoso;
oda (song) tá gentil di tono y gracioso di estilo;
ensayo explicativo (lun) tá exacto y convincente;
memorándum na rey (zou) mester tá adecuado y transparente;
debate scirbí (shuo) mester deslumbrá di elocuencia.
Aunque tin diferente estilo,
nan tur ta oponé desviashón y consentimentu
y ta insistí qu bo ta presentá bo argumento
cu ni un palabra di mas.


7. E Muzik di Palabra

Manera fórmanan alternante na mundu,
literatura ta adoptá varios forma y estilo
mientras e poeta ta crea idea
den lenga elegante.
laga diferente cadencia sea usá sucesivamente
manera cincu coló den harmonía,
y aunque nan ta disparcé y reaparecé inconstantemente
y aunque e ta parce un caminda qu ta difícil di subi,
si bo conocé e leynan básico di orden y cambio
bo pensamentu manera un riu lo flui den conducto.
Ma si bo palábranan hera
tá manera gara e rabu pa llega na e cabés:
scirbimentu cla ta cambia bira lodo,
mané ora ta pinta hel riba un fondo di pretu.


8. Revishón

Un frase lo por contradecí loque ta precedé
òf violá loque ta bai bin.
Tin be e idea tá bon pero palabra ta falla,
y palábranan sútil no tin sentido.
Den cásonan asina tá sabí separá nan for di otro
ya qu nan ta lastimá otro ora ta pone nan huntu.
Tá delicado huzga cua idea òf palabra miho ta obra –
un diferencia mas sutil qu cabey di tapushi.
Pisa cada palabra den un scalchi;
usa un cabuya di midi pa còrta pida-pida.


9. Látigo

Tin be bo tá scirbiendo den un abundante spenrá fini di pensamentu
qu ta mina otro y ta tapa e asuntu.
Ora bo llega extremo no tin ni’un caminda mas pa bai –
mas ta bira menos si bo ta trata drecha loque tá cla.
Un frase poderoso na e punto crucial
lo suta e obra mané un cabai y poné galopá;
aunque tur palabra tá na nan lugá,
nan lo warda riba e látigo pa core un bon careda.
Un látigo semper tá mas útil qu robés;
no sigui revisá mas ora tur cos tá na nan lugá.


10. Hacié Di Nobo

Tal bes pensamentu y palabra ta mescla
den bunitesa lúcido, un crecementu abundante;
nan ta cende manera un brocado brillante,
conmovedor manera un orquesta di cuèrdè.
M
a si bo no logra hacié di nobo
solamente bo por ripití pasado.
asta si bo mes curasón tá bo inspirashón,
un hende lo por a tehe e tela ey promé,
y pa queda honrado y mantené integridad
bo mester desposeele a pesar di bo amor.


11. Ordinario y Sublime

Floriando y floriando, un tapushi di aros largu
ta sali altu riba sobrá,
un forma evitando su sombra,
su sonido rechazando eco.
E mihó frase tá un baranca elevá.
Lo no por tehele den un canto ordinario.
Mente no por haña su pareu
ma ta sigui tira liña, involuntario na entregá.
Finalmente, bena di jade ta laga un ceru resplandecé,
perla den awa ta haci riu seductivo,
un martín piscadó bèrdè ta duna bida
asta na un pal’i wabi maltratá,
y cancionnan clásico y popular
ta mescla den un sútil contraste.


12. Un Harpa di Un Cuèrdè

Ora un autor ta componé un poema muchu còrticu,
e ta laga un pista cu un sentimentu solitario
mané ora ta despreciá soledad sin amigu
òf ta mira shelu inmenso, desconectá.
Un cuèrdè di un harpa ta scèrpi y dushi
ma ta canta sin resonancia y harmonía.


13. Harmonía

Confia bo palabra na sonido metálico
y nan bunitesa lo pèrdè nan brillo.
Ora mahós ta mescla cu bunita den un curpa,
e bon calidad lo queda manchá.
Ora fluit ta toca muchu lihé pa baliadó,
nan ta core tras di otro sin harmonía.


14.Curasón

Ora razón natural tá sacrificá pa raresa –
un búsqueda absurdo y bashí pa bagatela -
palabra ta insensibel y sin amor
manera álmanan sin rumbo qu nunca n’ por bai cas.
Ta mané ranca na un cuèrdè fini band’i brùg:
bo ta haci harmonía sin curasón.


15.Dignidad

Ora bo ta core locoloco tras di un pòtpuri di un coro,
seducí pa sonido barata y llamativo,
bo poema buyá ta cumpli cu apetito vulgar
mané e tónonan burusí di un melodía común.
E cántonan erótico di Fanglu y Shangyian
tin un atracshón mínimo ma n’ tin gracia.


16.Demasiado Limitashón

Ma si bo poema ta demasiado puru y elegante
y liber di exceso descontrolá,
e tá mas insípido qu e regusto di un consomé sin sabor,
mas delegá qu harmonía fantasmal fo’i un laúd di tèmpel.
Un cantante cu un coro di tres persona
tá elegante ma sin encanto.


17.Formando Forma

Adaptá e poema p’e tá gordo òf delegá,
revisé y considerá su forma.
Haci cambio ora tá apropiá,
sensitivo n’e diferencia sútil qu nan ta haci.
Tin be lenga crudo ta comunicá idea sabí
y palabra liviano ta carga bèrdad pisá.
Tin be bo ta bisti paña bieu ma ta haci nan atrobe nobo
òf ta descubrí claridad den tiniebla.
Tin be bo ta mir'é den un frega’i wowo,
tin be e ta tuma mashá tempu.
Sea un bailarina doblando manga ora muzik ta zona
òf un cantante improvisando ora cuèrdè ta entoná;
Manera e arte di maestro caretero Bian,
no por capturá e arte aquí cu e palábranan mas sútil.


18.E Urna Bon Trahá

Mi curasón ta respetá regla convencional
y ley di composishón.
Mi ta recordá e gran obra di maestronan antiguo
y mira con mi contemporáneonan a falla—
poémanan for di profundidad di un curasón sabí
tá queda harí pa esnan qu ta ciegu.
Poémanan sútil manera filigrana di jade y coral
tá común manera bonchi den cunucu,
infinito manera airu den mundo su gran pulmonnan,
eterno manera universo;
nan ta crece tur caminda,
ma mi mannan chiquí por carga algún so.
Mi canica di awa cada ratu tá bashí. E ta preocupami.
Mi ta haci mi mes malu tratando di expandé mi obra.
Mi ta cocochá banda di poémanan còrticu
y ta lapi mi cancionnan cu nótanan común.
Nunca mi n’ tá contentu cu loque m’a haci,
pues con mi curasón por tá satisfecho.
Bati riba mi obra: mi ta teme qu l’e zona pagá mané un còpi di klei
y mi tá humillá pa e canto di jade musical.


19. Inspirashón

Manera e chispa di inspirashón
y e leynan di tráfico riba caminda di scirbimentu—
no por para loque ta bin,
no por frena loque ta bai.
E ta sconde manera candela den carbón
qu ta chipa den un gritu.
Ora instinto tá lihé manera un cabay
ningún cònòpi di pensamentu por wanté:
un bientu di pensamentu ta hincha den bo curasón,
un riu di palabra ta brota for di bo boca,
y tantu blachi retoñando ta spreit
riba seda for di bo cuasi
coló ta desbordá for di bo wowo
y muzik ta resoná den bo orea.


20. Bloqueo Mental

Ma si e seis emoshonnan ta stancá,
boluntad ta biaha ma spiritu ta queda na lugá—
un palu petrificá y marchitá
bashí y secu manera un riu morto.
E or’ey bo tin qu coba den bo mes alma,
busca bo mes te qu spiritu a fresca.
Ma mente ta bira cada be mas scur
y bo mester saca idea manera seda fo’i un capullo.
Tin be bo ta traha duru y construí arepentimentu—
después den purá ta brota un hoya ferfecto.
Aunque e cos aquí ta brota sali fo’i mi,
mi n’ por dominé cu forsa.
Cada ratu mi ta pasa man riba mi pechu bashí y suspirá:
¿quico ta blòquia y quico ta abri e caminda aquí?


21. Poder di un Poema

E funshón di literatura tá
expresá naturalesa di naturalesa.
No por ceré adén mientras e ta biahe den espacio
y nabegá a través di shen millón aña.
Contemplando su dilanti, e ta forma modelo pa hende futuro
y mirando atrás, e ta meditá riba símbolo di antíguonan.
E por salba gobièrnunan tambaleante y ehércitonan débil;
e ta duna bos na e bientu moribundo di virtud humano.
No ta importá con leu, e caminda lo hibabu alla;
l’e expresá e punto mas delicado.
E ta duna awa na curasón mané nubia y áwaceru,
y ta cambia forma manera un spiritu variabel.
Nabegando cu fluit y cuèrdè, cada día palabra ta nobo.



© 2007 Papiamentu Bibu

E Arte di Scirbimentu (21. Poder di un Poema)

21. Poder di un Poema

E funshón di literatura tá
expresá naturalesa di naturalesa.
No por ceré adén mientras e ta biahe den espacio
y nabegá a través di shen millón aña.
Contemplando su dilanti, e ta forma modelo pa hende futuro
y mirando atrás, e ta meditá riba símbolo di antíguonan.
E por salba gobièrnunan tambaleante y ehércitonan débil;
e ta duna bos na e bientu moribundo di virtud humano.
No ta importá con leu, e caminda lo hibabu alla;
l’e expresá e punto mas delicado.
E ta duna awa na curasón mané nubia y áwaceru,
y ta cambia forma manera un spiritu variabel.
Nabegando cu fluit y cuèrdè, cada día palabra ta nobo.


© 2007 Papiamentu Bibu

E Arte di Scirbimentu (20. Bloqueo Mental)

20. Bloqueo Mental

Ma si e seis emoshonnan[1] ta stancá,
boluntad ta biaha ma spiritu ta queda na lugá—
un palu petrificá y marchitá
bashí y secu manera un riu morto.
E or’ey bo tin qu coba den bo mes alma,
busca bo mes te qu spiritu a fresca.
Ma mente ta bira cada be mas scur
y bo mester saca idea manera seda fo’i un capullo.
Tin be bo ta traha duru y construí arepentimentu—
después den purá ta brota un hoya ferfecto.
Aunque e cos aquí ta brota sali fo’i mi,
mi n’ por dominé cu forsa.
Cada ratu mi ta pasa man riba mi pechu bashí y suspirá:
¿quico ta blòquia y quico ta abri e caminda aquí?


© 2007 Papiamentu Bibu



[1] E emoshonan ta: tristesa, alegría, odio, amor, placer, rabia. E lista aquí no ta fiho, y tin be un di shete emoshón, deseo, tá adishoná.

E Arte di Scirbimentu (19. Inspirashón)

19. Inspirashón

Manera e chispa di inspirashón
y e leynan di tráfico riba caminda di scirbimentu—
no por para loque ta bin,
no por frena loque ta bai.
E ta sconde manera candela den carbón
qu ta chipa den un gritu.
Ora instinto tá lihé manera un cabay
ningún cònòpi di pensamentu por wanté:
un bientu di pensamentu ta hincha den bo curasón,
un riu di palabra ta brota for di bo boca,
y tantu blachi retoñando ta spreit
riba seda for di bo cuasi
coló ta desbordá for di bo wowo
y muzik ta resoná den bo orea.


© 2007 Papiamentu Bibu

E Arte di Scirbimentu (18. E Urna bon Trahá)

18.E Urna Bon Trahá

Mi curasón ta respetá regla convencional
y ley di composishón.
Mi ta recordá e gran obra di maestronan antiguo
y mira con mi contemporáneonan a falla—
poémanan for di profundidad di un curasón sabí
tá queda harí pa esnan qu ta ciegu.
Poémanan sútil manera filigrana di jade y coral
tá común manera bonchi den cunucu,
infinito manera airu den mundo su gran pulmonnan,
eterno manera universo;
nan ta crece tur caminda,
ma mi mannan chiquí por carga algún so.
Mi canica di awa cada ratu tá bashí. E ta preocupami.
Mi ta haci mi mes malu tratando di expandé mi obra.
Mi ta cocochá banda di poémanan còrticu
y ta lapi mi cancionnan cu nótanan común.
Nunca mi n’ tá contentu cu loque m’a haci,
pues con mi curasón por tá satisfecho.
Bati riba mi obra: mi ta teme qu l’e zona pagá mané un còpi di klei
y mi tá humillá pa e canto di jade musical.


© 2007 Papiamentu Bibu

E Arte di Scirbimentu (17. Formando Forma)

17.Formando Forma

Adaptá e poema p’e tá gordo òf delegá,
revisé y considerá su forma.
Haci cambio ora tá apropiá,
sensitivo n’e diferencia sútil qu nan ta haci.
Tin be lenga crudo ta comunicá idea sabí
y palabra liviano ta carga bèrdad pisá.
Tin be bo ta bisti paña bieu ma ta haci nan atrobe nobo
òf ta descubrí claridad den tiniebla.
Tin be bo ta mir'é den un frega’i wowo,
tin be e ta tuma mashá tempu.
Sea un bailarina doblando manga ora muzik ta zona
òf un cantante improvisando ora cuèrdè ta entoná;
Manera e arte di maestro caretero Bian,[1]
no por capturá e arte aquí cu e palábranan mas sútil.


© 2007 Papiamentu Bibu



[1] Wheelwright. Un “obra di man” pa producí e sistema di wil bou di garoshi.


7/11/2007

E Arte di Scirbimentu (16. Demasiado Limitashón)

16.Demasiado Limitashón[1]


Ma si bo poema ta demasiado puru y elegante
y liber di exceso descontrolá,
e tá mas insípido qu e regusto[2] di un consomé sin sabor,
mas delegá qu harmonía fantasmal fo’i un laúd[3] di tèmpel.
Un cantante cu un coro di tres persona
tá elegante ma sin encanto.


© 2007 Papiamentu Bibu



[1] E título na inglés tá Overrestraint, un palabra qu den e dicshonario riba internet qu llama
Babylon, no ta existí. Tal bes ta trata di un eror tipográfico y mester lesé como Over Restraint. Restraint ta nificá (entre otro na spañó) freno, abnegashón, abstinencia, atemperashón, cohibishón, comedimentu, constreñimentu, còntròl, limitashón, limitante, refrenamentu, reportashón, restricshón, templansa, traba.

[2] Aftertaste na inglés. Pa falta di un entrada na papiamentu, ta introducí aqui e palabra regusto for di spañó.

[3] Lute. Laúd na spañó (for di arabir al-ud). Na China ta trata di e instrumento pipa. Abou nos a pone diferente vínculo, entre nan unu cu e video di un virtuoso. ¡Impreshonante! Pa e curiósonan entre nos, laud ta nificá tambe alabansa òf canto eclesiástico, cu raís latín (laudare) . Por lo tanto, como instrumento su raís etimológico ta arabir y como acto religioso su raís ta latín.


Wikipedia
Wikipedia na spañó
Philmultic
Melody of China

E Arte di Scirbimentu (15. Dignidad)

15.Dignidad

Ora bo ta core locoloco tras di un pòtpuri di un coro,
seducí pa sonido barata y llamativo,
bo poema buyá ta cumpli cu apetito vulgar
mané e tónonan burusí di un melodía común.
E cántonan erótico di Fanglu y Shangyian
tin un atracshón mínimo ma n’ tin gracia.


© 2007 Papiamentu Bibu

E Arte di Scirbimentu (14. Curasón)

14.Curasón

Ora razón natural tá sacrificá pa raresa –
un búsqueda absurdo y bashí pa bagatela -
palabra ta insensibel y sin amor
manera álmanan sin rumbo qu nunca n’ por bai cas.
Ta mané ranca na un cuèrdè fini band’i brùg:
Bo ta haci harmonía sin curasón.


© 2007 Papiamentu Bibu

E Arte di Scirbimentu (13. Harmonía)

13. Harmonía

Confia bo palabra na sonido metálico
y nan bunitesa lo pèrdè nan brillo.
Ora mahós ta mescla cu bunita den un curpa,
e bon calidad lo queda manchá.
Ora fluit ta toca muchu lihé pa baliadó,
nan ta core tras di otro sin harmonía.


© 2007 Papiamentu Bibu

E Arte di Scirbimentu (12. Un Harpa di un cuèrdè)

12. Un Harpa di Un Cuèrdè

Ora un autor ta componé un poema muchu còrticu,
e ta laga un pista cu un sentimentu solitario
mané ora ta despreciá soledad sin amigu
òf ta mira shelu inmenso, desconectá.
Un cuèrdè di un harpa ta scèrpi y dushi
ma ta canta sin resonancia y harmonía.


© 2007 Papiamentu Bibu

E Arte di Scirbimentu (11. Ordinario y Sublime)


11. Ordinario y Sublime

Floriando y floriando, un tapushi di aros largu
ta sali altu riba sobrá,
un forma evitando su sombra,
su sonido rechazando eco.
E mihó frase tá un baranca elevá.
Lo no por tehele den un canto ordinario.
Mente no por haña su pareu
ma ta sigui tira liña, involuntario[1] na entregá.
Finalmente, bena[2] di jade[3] ta laga un ceru resplandecé,
perla den awa ta haci riu seductivo,
un martín piscadó[4] bèrdè ta duna bida
asta na un pal’i wabi maltratá,
y cancionnan clásico y popular
ta mescla den un sútil contraste.


© 2007 Papiamentu Bibu




[1] Unwilling. Maldispuesto, no dispuesto, reacio, renuente.

[2] Depósito, sedimentu mineral.

[3] Un mineral. Tantu na ingles como spañó su anotashón tá indéntico. Según e sitio Right Reading, jade tábata e manifestashón físico di virtud spiritual, e encarnashón di tur loque tá mas deseabel. Pa mas tocante jade, mira e vínculonan abou.

[4] Kingfisher. Un para qu nos conocé como martin. Na spañó e tá conocí como martin pescador. Análogo na spañó, nos a dicidí di llamé martin piscadó.

7/08/2007

E Arte di Scirbimentu (10. Hacié Di Nobo)

10. Hacié Di Nobo

Tal bes pensamentu y palabra ta mescla
den bunitesa lúcido, un crecementu abundante;
nan ta cende manera un brocado[1] brillante,
conmovedor[2] manera un orquesta di cuèrdè.[3]
Ma si bo no logra hacié di nobo
solamente bo por ripití pasado.
asta si bo mes curasón tá bo inspirashón,
un hende lo por a tehe e tela ey promé,
y pa queda honrado y mantené integridad
bo mester desposeele a pesar di bo amor.


© 2007 Papiamentu Bibu


[1] Tela bòrdá cu hilu di coló di oro cu relieve.

[2] Poignant. pungente; mordaz. Tambe den sentido tristu òf patético.

[3] Un Orquestra di cuèrdè tá un orquesta qu ta existí solamente di instrumento di cuèrdè, manera violín, viola, violonchelo y cóntrabas.

7/07/2007

E Arte di Scirbimentu (9. Látigo)

9. Látigo

Tin be bo tá scirbiendo den un abundante spenrá fini di pensamentu
qu ta mina otro y ta tapa e asuntu.
Ora bo llega extremo no tin ni’un caminda mas pa bai –
mas ta bira menos si bo ta trata drecha loque tá cla.
Un frase poderoso na e punto crucial
lo suta e obra mané un cabai y poné galopá;
aunque tur palabra tá na nan lugá,
nan lo warda riba e látigo pa core un bon careda.
Un látigo semper tá mas útil qu robés;
no sigui revisá mas ora tur cos tá na nan lugá.


© 2007 Papiamentu Bibu

E Arte di Scirbimentu (8. Revishón)

8. Revishón

Un frase lo por contradecí loque ta precedé
òf viola[1] loque ta bai bin.
Tin be e idea tá bon pero palabra ta falla,
y palábranan sútil no tin sentido.
Den cásonan asina tá sabí separá nan for di otro
ya qu nan ta lastimá otro ora ta pone nan huntu.
Tá delicado huzga cua idea òf palabra miho ta obra –
un diferencia mas sutil qu cabey di tapushi.[2]
Pisa cada palabra den un scalchi;
Usa un cabuya di midi pa còrta pida-pida.


© 2007 Papiamentu Bibu


[1] Tresspass = violá, avilantá, excedé, propasá, transgredí, traspasá ley

[2] E vershón na ingles ta papia di “wheat ear’s hairs”. “Ear” tá e tapushi (“aar” na hulandés) di un maishi. Análogo na e tapushi di maishi, nos lo por denominá esún di trigo y maishi chiquí tambe como tapushi. Por lo tanto, por lo pronto (te otro aviso), nos lo traducié como cabey di tapushi.


E Arte di Scirbimentu (7. E Muzik di Palabra)

7. E Muzik di Palabra

Manera fórmanan alternante na mundu,
literatura ta adoptá varios forma y estilo
mientras e poeta ta crea idea
den lenga elegante.
laga diferente cadencia sea usá sucesivamente
manera cincu coló den harmonía,[1]
y aunque nan ta disparcé y reaparecé inconstantemente
y aunque e ta parce un caminda qu ta difícil di subi,
si bo conocé e leynan básico di orden y cambio
bo pensamentu manera un riu lo flui den conducto.
Ma si bo palábranan hera
tá manera gara e rabu pa llega na e cabés:
Scirbimentu cla ta cambia bira lodo,
mané ora ta pinta hel riba un fondo di pretu.


© 2007 Papiamentu Bibu

[1] Tal bes un gesticulashón qu ta referí na regulashón métrico basá riba e cuater tónonan di chinés clásico. E colonan tradishonal elemental na China ta incluí blancu, còrá, hel, y blau/bèrdè.

Nota: e nota aquí tá di e traductornan

E Arte di Scirbimentu (6. E Géneronan)

6. E Géneronan

Poesía (shi) tá un spenrá luminoso di emoshón sensual;
e ensayo rimá (fu) tá transparente y coherente mané un exposishón;
Inscripshón di estela[1] (bei) tá refiná y fiel na detalle;
un elegía (lei) tá un embrollo[2] doloroso di tristesa;[3]
inscripshon (ming) tá suave y conciso ma produndo den nificashón;
composishón didáctico (zhen) ta pushabu a través di lógica poderoso;
oda (song) tá gentil di tono y gracioso di estilo;
ensayo explicativo (lun) tá exacto y convincente;
memorándum na rey (zou) mester tá adecuado y transparente;
debate scirbí (shuo) mester deslumbrá di elocuencia.
Aunque tin diferente estilo,
nan tur ta oponé desviashón y consentimentu
y ta insistí qu bo ta presentá bo argumento
cu ni un palabra di mas.


© 2007 Papiamentu Bibu



[1] Steles (inglés). Estela (di griego stēlē; Plural: stelae, stēlai) ta un piedra conmemorativo tambe usá pa finnan funerario, generalmente decorá cu nòmber y títulonan di un persona (sea morto òf na bida), inscribí den forma di relieve òf pintá.

[2] Enredo. Aquí mi quièr referí na Luis Daal qu algún aña pasá introducí e palabra den un reacshón den corant. Referencia na e fuente aquí nos tin qu queda debe e lector.

[3] pesar, aflicción, amargura, condolencia, congoja, desasosiego, dolor, duelo, pena, quebranto, sentimiento, sufrimiento, tristeza

E Arte di Scirbimentu (5. E diferente Estílonan)

5. E Diferente Estílonan

Pero estílonan ta diverso;
no tin un standard pa nada,
y ya qu cosnan ta queda cambia semper
¿con nos ta logra e perfecto descripshón?
Còntròl di lenga ta revelá e autor su talento[1];
Maestría ta bin ora retórica ta paga concepto su cuenta.
Scirbimentu tá un lucha entre presencia y ausencia.
Abri caminda caminda n’ tá hundu, y si tá hundu, landa.
No tá nada si ta bandoná compas y centro
si bo tá un spil pa fórmanan real.
Pa seducí bista usa un estilo floriá,
pero pa complacé mente sea preciso.
Asina mes, un descripshón no por queda limitá.
Discurso ta floria ora e ta bai aleu qu palabra.


© 2007 Papiamentu Bibu



[1] habilidad, aptitud, arte, destreza, don, experiencia, experticia, maestría, pericia, técnica


Nota: Nos ta bai desviá di nos intenshón inicial di publicá solamente un secshón pa día. For di awe nos lo publicá mas secshón y asina llega na e momentu qu por lesa e arte poético di Lu Ji como un unidad. Además, ta e intenshón pa después sigui mesora cu e arte poético di Zikong Tu qu ta consistí di binticuater "estilo".

Otro motibu tá qu nos quièr "finalisá" e esbozo oriental aquí pa sigui dedicá tempu y atenshón na otro asuntu, asúntunan qu nos no quièr publicá ainda pasobra nan ta queda como un interupshón inoportuno.

E Arte di Scirbimentu (4. E Placer di Palabra)

4. E Placer di Palabra

Scirbimentu ta placer –
Pues santu y estudioso ta persigui’é.
Un escritor ta crea bida nobo den bashí,
ta bati riba silencio pa haci un sonido,
ta mara espacio y tempu huntu riba un blachi di seda
y ta laga brota un riu fo’i un curasón chiquí na midí.
Mientras palabra ta duna lus na palabra
y pensamentu ta evocá pensamentu mas profundo
nan ta ole mané flor pimpá di aroma,
spreit mané blachi bèrdè den primavera;
ata bientu ta pasa, lora den un warwarú di idea,
y nubia ta subi for je mondi cuashi scirbidó.


© 2007 Papiamentu Bibu

7/06/2007

E Arte di Scirbimentu (3. E Proceso)

3. E Proceso

Busca e palábranan y esfera di pensamentu,
después busca e orden adecuado;
liberá nan fórmanan brillante
y extraé imágennan pa scucha con nan ta canta.
Awor bláchinan ta crece a lo largo di e ramificashón di pensamentu.
Awor sigui un coriente te na su fuente.
Saca loque ta scondí na lus
òf forma lo compleho for di simplesa.
Animalnan ta tembla ora tiguer cambia di patronchi
y páranan ta sacudí pluma ora un dragón ta na bista;
algún palabra ta pertenecé na otro
y algún no ta bai huntu, mané jente puntapunta,
ma ora bo ta lúcido y calmá
bo spiritu ta haña palábranan bèrdadero.
Cu shelu cu tera contené den bo cabés,
nada n' ta scapa e pèn den bo man.
Na comienso ta difícil cuminsá,
doloroso mané papia cu lep tur còrta,
pero palabra lo lora flui cu enk na final.
Esencia ta sostené contenido mané e troncon qu ta elevá palu;
lenga tá modelá den taqui, blachi, y fruta.
Awor palabra y contenido ta haci pareha
mané bo ánimo y cara-
Sonreí ora bo tá contentu
òf suspirá ora curasón ta haci due.
Tin be tá facil improvisá.
Tin be solamente bo ta morde cuashi y pensa.


© 2007 Papiamentu Bibu

7/05/2007

E Arte di Scirbimentu (2. Meditashón)

2. Meditashón

Na comienso mi ta cera wowo. Mi n’ ta tende nada.
Den espacio interior tur caminda mi ta busca.
Mi spiritu ta galopá bai tera su ocho frontéranan
y álanan pa llega dak di shelu.
Pronto, nebuloso y luminoso mane solo na punto di sali,
idéanan ta combiná y imagen ta excitá imagen.
Ora mi bebe e biña di palabra
y cou flornan di e seis búquinan[1],
mi ta landa libremente den riu celestial
y sanbuyá den e abismo di lamán.
Tin be palabra n’ que sali – nan ta resistimi
te ora mi cosechá nan mané piscá na anzue fo’i awa hundu;
tin be nan ta páranan qu ta bula subi fo’i un nubia
qu ta cai caminda nan tin qu cai, tirá pa flecha,
y mi ta cosechá líneanan neglishá pa shen generashón,
rímanan scondí pa mil aña.
Lo mi n’ mishi un flor floriando cu manisé,
Ma si pura esunnan ainda cerá den anochi.
Den un frega’i wowo mi ta mira awe y ayera,
Mi ta saca man y mishi tur lamán.


© 2007 Papiamentu Bibu



[1] Clásiconan confuciano.

7/04/2007

E Arte di Scirbimentu (1. Impulso)

1. Impulso

Un poeta ta para entre shelu cu tera
Y ta mira e misterio scur.
Pa sustentami[1] mi ta lesa e clásiconan.
Mi ta suspirá mientras e cuáter temporádanan ta lora pasa
Y un enhambre[2] di cosnan cu bida ta excitá varios pensamentu.
Den otoño burusí ta haci dolo mira bláchinan ta quita cai,
Ma es ta delicado táquinan den primavera ta brota.
Serena[3] di mainta ta impreshoná mi curasón,
Mi ambishón ta flota cu núbianan altu,
Mi ta dedicá canto na mi antepasádonan
Y canta e fragancia limpi di nan virtud.
Mi ta dualu den e clásiconan, un mondi di tesoro,
Y ta stima nan equilibrio elegante di estilo y sustancia,
Inspirá, mi ta pone un banda e buqui qu mi tábata lesa
Y laga palabra brota sali for di mi cuashi[4].


© 2007 Papiamentu Bibu


[1] Sustentá = nutri, alimentá.

[2] Swarm na ingles. Pa falta di un palabra mas criollo, nos ta mantené por lo pronto e entrada spañó.

[3] E vershón ingles ta uza e palabra frost, o sea escarcha na spañó. Ta un palabra qu den nos mundu di percepshón no ta bisa nos nada. Por comparé cu e dicho hulandés “het verdwijnt als sneeuw voor de zon” qu na papiamentu lo bira “e ta disparcé manera salu den awa”. Por lo tanto nos a dicidí di remplasá frost pa serena.

[4] Artístanan di scritura chinés ta uza un cuashi special pa scirbi texto, qu ta dun’é un aspecto di caligrafía occidental.

E Arte di Scirbimentu (Prólogo)

Prólogo[1]

Después di a lesa varios escritor talentoso, m’a adquirí entendementu den e arte di scirbimentu. Lo por criticá y analisá e manéranan qu palábranan y expreshonnan ta iniciá nificashón, pa variá qu nan tá, pa nan bunitesa y nan estilo. Pa medio di mi propio esfuérsonan, mi sa con difícil tá pa scirbi, ya qu sémper mi ta preocupá qu mi idéanan no ta logra expresá nan tópico y qu mi palábranan ta queda mas alehá ainda a causa di idéanan insatisfactorio. Comprondé e problema tá fácil, e solushón tá mas difícil. Pues, m’a cuminsá scirbi e ensayo aquí den forma di rima pa comentá clásiconan elegante y pa papia riba con púntonan fuerte y débil ta haña nan caminda den nos escrítonan. Algún día, mi ta spera, hende lo pensa qu m’a capturá e secreto sútilnan aquí di palabra. Siña scirbi di e clásiconan ta manera talla e palu di un hacha – e modelo ta den bo man caba, pero e habilidadnan espontaneo necesario pa talla un creashón nobo frecuentemente ta bai mas aleu qu palabra. Loque lo por queda bisá, sin embargo, ta verbalisá den loque ta sigui.


© 2007 Papiamentu Bibu





[1] Preámbulo, prefacio, proemio.



Nota:

Cu publicashón di e prólogo a duna inicio na 21 publicashón cu huntu ta constituí e arte poético di Lu Ji qu ta hiba e título E Arte di Scirbimentu.

E motibu qu nos a dicidí di "dosifiqué den 21 capítulo ta pa haci su lectura mas fácil y tambe pa mantené e lector su deseo bibu pa loque ta "bai bin".

Día nos caba di publicá tur capítulo, nos lo recapitulá y pone nan tur huntu den un publicashón y asina facilitá bishitante di e bitácora aquí un acceso unitario na e obra di Lu Ji.

7/03/2007

E Arte di Scirbimentu

Na 1996 a sali publicá un buqui titulá The Art of Writing, scirbí y traducí pa Tony Barnstone[1] y Chou Ping[2].

E Arte di Scirbimentu, ta trata arte poético manera algún poeta chinés ta mir'é. E tá comparábel, den su meta, cu Horacio su Ars Poetica. Den nan introducshón e autornan ta presentá dos coriente den poesía chinés: taoísmo y confucianismo.

Taoísmo y confucianismo tin púntonan di salida diferente. Caminda confucianismo ta considerá qu poesía tin un tarea social y corectivo, es decir e tá pa coregí comportamentu social y político, taoísmo, qu tambe ta adhudicá gran poder na poesía, tá interno, místico, paradóhico y humorístico.

E téxtonan básico di taoísmo tá Tao Te Ching y Chuang-tzu. Den cuadro di e tradishón antiguo e buqui ta presentá dos poeta taoísta, Lu Ji (260-303 EC
[3]) y Sikong Tu (837-908 EC).

Cada un su poema ta siña y duna ehèmpel di e arte di scirbi poesía y ta considerá nan como nan obra maestro.

A pesar qu Lu Ji su estética ta profundamente taoísta, e ta incorporá eleméntonan confuciano.

E poémanan di Lu Ji y Sikong-tzu ta hiba nos riba un extraordinario biahe den e mundo di e Ami y di Imaginashón, y den e proceso ey ta conectá nos cu e fuente scondí bou di mundu.

E autor/traductornan ta duna diferente ehèmpel di Lu Ji su arte poético y princípionan taoísta. Finalmente nan ta concluí nan introducshón cu un comparashón entre poesía y prosa. Pues, riba e pregunta cua tá e diferencia entre poesía y prosa, nan ta laga Wu Qiao na palabra, bisando:

Ora bo scirbi prosa, bo ta cushiná arós. Ora bo scirbi poesía, bo ta convertí arós den biña di arós. Herebé arós no ta cambia su aspecto, en cambio ora bo conbirti’é den biña di arós, tantu su calidad como su forma ta cambia.

E Arte di Scirbimentu ta consistí di un introducshón den forma di prosa, siguí pa bintiun parti den forma di poesía, cada unu cu su título. Cada unu ta trata e proceso poético como un búsqueda interno, spiritual, metafísico qu ta busca su caminda pa haña cristalisashón den forma di palabra qu, huntu, ta forma e poema.

Forma

Nos ta laga e autornan mes na palabra:

E Arte di Scirbimentu ta scirbí den un forma caraterisá pa rima y intercalá pa pasáhenan di prosa y pa apareo[4] di líneanan di paralelismo retórico, comparabel cu e uzo occidental di chiasmus[5]. Comunmente sa compará Lu Ji su ensayo den forma di verso cu Alexander Pope su Essay on Poetry (y cu Pope su modelo, Ars Poetica di Horacio) como un gran ehèmpel di crítica literario den forma di verso. E comparashón ta haña relevancia particular ora ta compará e retórica balansá di Pope su vérsonan heróico rimá cu Lu su paralelismo. Cu humildad caraterístico, Lu ta expresá duda di su propio habilidad pa llega na e esencia di scirbimentu (“no por capturá e arte aquí pa e palábranan mas sútil). E “inefabilidad”[6] aquí riba su mes ta expresá e naturalesa spiritual di scirbimentu. Scirbimentu no por expresá loque scirbimentu tá pasobra e ta mas qu scirbimentu mes. Tá un relashón esencial, un biahe spiritual qu ta conectá na otro impulso cu acshón, palabra cu muzik, e Ami cu mundu.

Traducí e texto ambiguo y notorio aquí ta presentá problémanan special. Diferente pasahe ta charada qu tin inumerábel solushón contradictorio. Esaqui a resultá den comentárionan crítico conflictivo y torturá rondó di nan. Ta posibel carga e texto cu mashá nota, y mashá traductor ta scohe pa producí dies línea di comentario pa cada línea di poesía. Semehante scolaridad[7] valioso tá, no obstante, quita atenshón for di e poema, como cada frase ta bira un porta secreto qu ta duna acceso na un hipertexto di crítica y exégesis[8] lingüístico. Nos interés tábata pa traha un caminda meimei a través di un campo di comentárionan contrali y, haciendo un elecshón difícil entre lectúranan alterno, producí un texto qu ta lesa cu fluidés, y loque ta mas importante, manera un poema (na inglés).

Lu Ji su Arte di Scirbimentu ta antiguo y contemporáneo, un obra maestro di literatura mundial. Diferente generashón di poeta mericano el a inspirá. For di Lu Ji su obra, Gary Snyder ta siña (den su conocido poema Axe Handles) e “arte di cultura, / Y con sigui”. Arte poético ta pasa for di antigüedad a través di e barcu di palabra, dunando asina cada generashón e poder pa crea su propio cultura di nobo. Howard Nemorov (den su poema Na Lu Chi) tambe ta ricibí palabra tocante palabra for di Lu Ji y ta maravillá con Lu su bos tranquil y cla ta canta, a pesar di síglonan di “stòf y tempu”, tocante e delícianan y dificultadnan di scribi bon.

Te aqui e traductornan.

Manera e traductornan a nota, Lu Ji su Arte di Scirbimentu a inspirá mashá poeta mericano. Por lo tanto nos, como un fuente mas pa nos mes, y pa su bunitesa y enseñanza a dicidí traducié, usando su vershón inglés.

E traducshón na papiamentu nos lo presentá den 21 secshón. E prólogo lo sali huntu cu e promé poema titulá Impulso. Nos deseo tá qu Lu Ji su Arte di Scirbimentu lo tá un complemento di Jules Marchena su Lus riba Djamanta.

© 2007 Papiamentu Bibu




[1] Tony Barnstone tá yu di Willis Barnstone. Tony Barnstone tá poeta, traductor y crítico literario. E ta duna curso di scirbimentu creativo y literario na Whittier College. Willis Barnstone tá poeta y traductor, y autor di e búquinan We Jews and Blacks y The Poetics of Translation. Dos buqui qu mi quièr recomendá. Riba e dos búquinan aquí lo mi bolbe den otro ensayo.

[2] Chou Ping tá poeta y traductor qu a llega di publicá den Literary Review, Nimrod y Chicago Review.

[3] EC ta para pa Era Común, es decir e era qu a cuminsá cu nacementu di Yesua ben-Yusuf, mihó conocí como Hesús.

[4] Pone huntu como par.

[5] (Retórica) Quiasmo. Un figura retórico ta qa haci uso di revershón den e orden de palábra den dos frase paralelo (p. e. m’a bai trabou, trabao nan a bai – tata ta yu y tin be yu ta tata).

[6] Bisa qu algu ta inefabel ta nificá qu no por ni mester, pa mil y un motibu abrumador, expresé den forma di palabra. Ta us’é generalmente pa discribí un sentimentu, concepto òf aspecto di existencia qu ta muchu grandioso pa describí adecuadamente cu palabra, òf qu pa su naturalesa no por transmití den idioma humano. Solamente e ta biba internamente den hende.

[7] Erudishón

[8] Interpretashón

7/02/2007

Día di Bandera

Awe, riba Día di Bandera, mi ta cumindá tur hende qu a tuma un momentu di nan tempu balioso pa tira un bista riba e "bitácora" aquí.

Laga Día di Bandera ta un momentu di alegría y húbilo pasobra e tá nos día, y no día di otro nashón y no celebrashón di fecha di nacementu di un que otro rey òf reina aheno na nos cultura.

Laga Día di Bandera tá, tambe, un día di relechón riba quen nos ta, unda nos ta pará y unda nos quièr bai como hende liber.

¡Felís Día di Bandera!

Papiamentu Bibu